آنچه ما را متحد می‌کند
پیش از سخن گفتن از تفاوتها، شایسته است به آنچه مسلمانان سنی و شیعه مشترکاً دارند نگاه کنیم. این بسیار بیشتر از آن است که بسیاری می‌پندارند. هر دو گواهی می‌دهند که معبودی جز الله نیست و محمد ﷺ فرستادهٔ اوست. هر دو باور دارند که او آخرین پیامبر است و پس از او وحی تازه‌ای نمی‌آید.
- یک الله: یگانه و بی‌همتا، که هیچ چیز مانند او نیست.
- یک پیامبر ﷺ: محمد ﷺ، خاتم پیامبران.
- یک قرآن: همان متن، همان ۱۱۴ سوره، که میلیون‌ها نفر در هر دو سو آن را حفظ کرده‌اند.
- یک قبله: همه به سوی کعبه در مکه نماز میگزارند.
- همان ارکان: نماز روزانه، روزهٔ رمضان، زکات و حج – سنی و شیعه با هم در دشت عرفات می‌ایستند.
- محبت به خاندان پیامبر ﷺ (اهل بیت): در هر نماز، مسلمانان سنی و شیعه هر دو بر محمد ﷺ و خاندان محمد ﷺ صلوات می‌فرستند.
هر کس در فصل حج در مکه بوده باشد، آن را به چشم خود دیده است: میلیون‌ها انسان از هر سنت، با هم گرد کعبه می‌چرخند، در همان جامه‌های سفید، با همان کلمات بر لب. این است تصویری که می‌خواهیم با آن آغاز کنیم.
پرسش رهبری پس از پیامبر ﷺ
وقتی پیامبر ﷺ در سال 632 در مدینه رحلت کرد، جامعهٔ نوپا با پرسشی بزرگ روبه‌رو شد: اکنون چه کسی باید مسلمانان را رهبری کند؟ وحی کامل شده بود، اما امت به کسی نیاز داشت که امورش را اداره کند، میان مردم داوری کند و وحدتش را حفظ نماید. دو سنت بزرگ پیرامون پاسخ به این پرسش شکل گرفتند.
دیدگاه اهل سنت
مسلمانان سنی که خود را اهل السنة والجماعة – اهل سنت و جماعت – می‌نامند، چهار خلیفهٔ نخست را خلفای راشدین (الخلفاء الراشدون) میدانند، رضی الله عنهم:
- ابوبکر صدیق (632–634)، نزدیک‌ترین یار و پدرزن پیامبر ﷺ، که در هجرت همراه او بود.
- عمر بن خطاب (634–644)، شناخته‌شده به عدالت و به بنا نهادن نهادهای دولت.
- عثمان بن عفان (644–656)، که در زمان او قرآن در یک مصحف استاندارد گردآوری و به شهرها فرستاده شد.
- علی بن ابی‌طالب (656–661)، پسرعمو و دامادِ پیامبر ﷺ، همسر فاطمهٔ زهرا، مشهور به دانش و شجاعت.
در درک اهل سنت، رهبری از راه مشورت (شورا) و بیعت امت تعیین شد. هر چهار نفر با محبت و احترامی ژرف یاد می‌شوند و علی (رضی الله عنه) در سنت اهل سنت جایگاهی بسیار ویژه دارد.
دیدگاه شیعه
نام «شیعه» از شیعة علی به معنای «گروه» یا «پیروان علی» آمده است. در درک شیعه، پیامبر ﷺ علی بن ابی‌طالب را به جانشینی خود تعیین کرد و رهبری جامعه می‌بایست از راه فاطمه در میان فرزندان او بماند. این جانشینان امام نامیده می‌شوند. در آموزهٔ شیعه آنان پیامبر نیستند، بلکه رهبرانی هستند که الله هدایتشان می‌کند و نگهبانان دانشی که پیام را حفظ و تبیین میکنند.
برای شیعهٔ دوازده‌امامی، دوازده امام وجود دارد: آغاز با علی، سپس پسرانش حسن و حسین و نسل‌های بعدی، تا امام دوازدهم، محمد مهدی، که باور دارند در غیبت زندگی می‌کند و در آخرالزمان بازخواهد گشت.
ما هر دو دیدگاه را بدون داوری در کنار هم می‌نهیم. علمای هر دو سو قرن‌ها با نهایت جدیت به این پرسش‌ها پرداخته‌اند. آنچه برای ما مهم است این است: هر دو سنت پیامبر ﷺ و خاندانش را دوست دارند و هر دو در نماز به سوی همان کعبه روی می‌آورند.
کربلا و عاشورا
در سال 61 هجری (680 میلادی)، حسین بن علی، نوهٔ پیامبر ﷺ، همراه با افرادی از خاندان و یارانش در کربلا در عراق امروز کشته شد. این رویداد در دهم محرم، روز عاشورا، رخ داد. برای همهٔ مسلمانان این رویدادی دردناک است: نوهٔ محبوب پیامبر ﷺ، که او با چنان مهربانی از وی سخن گفته بود، جان خود را از دست داد.
برای مسلمانان شیعه، کربلا رویدادی محوری در تاریخ و دین‌ورزی آنان است. در روزهای نخست محرم گرد هم می‌آیند تا سوگواری کنند و از فداکاری حسین یاد کنند. داستان او را بازگو میکنند، مرثیه می‌خوانند و آن را با ارزش‌هایی چون پایداری، فداکاری و ایستادگی برای عدالت پیوند می‌دهند.
مسلمانان سنی نیز روز عاشورا را به شیوهٔ خود گرامی می‌دارند: بسیاری در آن روز روزه میگیرند. دلیل آن روایتی در بخاری و مسلم است: هنگامی که پیامبر ﷺ به مدینه آمد، دریافت که مردم در این روز روزه میگیرند، زیرا الله موسی (علیه السلام) و قومش را نجات داده بود. او فرمود که مسلمانان به موسی سزاوارترند، خود روزه گرفت و به روزه تشویق کرد. پس دهم محرم برای مسلمانان معانی گوناگونی دارد و هر یک شایستهٔ احترام است.
مذاهب فقهی و اعتقادی اهل سنت
در اسلام سنی چهار مذهب فقهی بزرگ (مذاهب) باقی مانده است. آنها فرقه نیستند، بلکه روش‌هایی هستند برای استنباط احکام عملی از قرآن و سنت:
- حنفی، منسوب به ابوحنیفه – از جمله در ترکیه، آسیای مرکزی و شبه‌قارهٔ هند گسترده است.
- مالکی، منسوب به مالک بن انس – در شمال و غرب آفریقا و به‌طور سنتی در اینجا در خلیج نیز گسترده است.
- شافعی، منسوب به محمد بن ادریس شافعی – در شرق آفریقا، یمن و جنوب شرق آسیا گسترده است.
- حنبلی، منسوب به احمد بن حنبل – پیش از همه در شبه‌جزیرهٔ عربستان گسترده است.
بنیان‌گذاران این مذاهب از یکدیگر آموختند و یکدیگر را بسیار گرامی می‌داشتند. در مسائل اعتقادی نیز سنت‌های اشعری، ماتریدی و اثری وجود دارد. در اینجا هم اختلاف روش هرگز مانع نشد که علما یکدیگر را برادران ایمانی بدانند.
شاخه‌های شیعه
در اسلام شیعی نیز شاخه‌های گوناگونی وجود دارد:
- دوازده‌امامی (جعفری): با فاصله بزرگ‌ترین گروه شیعه. مذهب فقهی آنان به نام امام ششم، جعفر صادق، «مذهب جعفری» نام گرفته است. گفتنی است که گزارش شده ابوحنیفه و مالک بن انس نیز نزد جعفر صادق دانش آموخته‌اند.
- زیدیان: منسوب به زید بن علی، نوهٔ حسین. آنان بیشتر در یمن زندگی میکنند و در بسیاری از مسائل فقهی به دیدگاه‌های اهل سنت نزدیک‌اند.
- اسماعیلیان: منسوب به اسماعیل، پسر جعفر صادق. امروز در جوامع کوچک‌تری در کشورهای بسیار زندگی میکنند، مثلاً در جنوب آسیا، آسیای مرکزی، شرق آفریقا و در دیاسپورا.
سنی و شیعه کجا زندگی میکنند؟
سنیان اکثریت بزرگ مسلمانان جهان را تشکیل می‌دهند – از مراکش تا اندونزی، از ترکیه تا غرب آفریقا. مسلمانان شیعه اقلیتی قابل‌توجه‌اند. آنان در ایران، عراق، آذربایجان و بحرین اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دهند و جوامع بزرگ شیعه از جمله در لبنان، پاکستان، هند، افغانستان، کشورهای خلیج و اروپا زندگی میکنند. در بسیاری از شهرهای جهان، هر دو سنت نسل‌هاست که در کنار هم زیسته‌اند.
تفاوتها در شیوهٔ نماز
کسی که نخستین بار مسلمانان سنی و شیعه را در کنار هم نماز گزاردن می‌بیند، شاید تفاوت‌های کوچکی را بیابد. این تفاوتها بر روایت‌های گوناگون و تفسیر آنها استوارند – نه بر ایمانی دیگر. مهم‌ترین آنها، به‌روشنی بیان‌شده:
- اذان: شیعیان عبارت حیّ علی خیر العمل («بشتابید به سوی بهترین کار») را می‌افزایند و بسیاری نیز گواهی دربارهٔ علی به‌عنوان ولیّ الله را اضافه میکنند. اهل سنت در نماز صبح الصلاة خیر من النوم («نماز از خواب بهتر است») را می‌افزایند.
- وضو: اهل سنت پاها را می‌شویند، شیعیان با دست‌های مرطوب بر آنها مسح می‌کشند. هر دو عمل خود را بر سورهٔ ۵، آیهٔ ۶ استوار میکنند.
- وضع دست‌ها: بیشتر اهل سنت در حال قیام دست راست را بر چپ می‌گذارند؛ مالکیان اغلب دست‌ها را رها میکنند، همچنان که شیعیان.
- جمع نمازها: شیعیان اغلب نماز ظهر و عصر و نیز مغرب و عشا را با هم می‌خوانند و بدین‌سان در سه وقت از روز نماز میگزارند – همچنان پنج نماز. اهل سنت معمولاً در پنج وقت جداگانه نماز میگزارند و نمازها را بیشتر در سفر یا به دلایل ویژه جمع میکنند.
- سجده بر خاک (تربت): شیعیان بر مادهٔ طبیعی مانند خاک، سنگ یا گیاه سجده میکنند و اغلب از لوحی کوچک از گِل پخته بهره میگیرند. اهل سنت نیز بر فرش نماز میگزارند.
راهنماهای مفصل را اینجا می‌یابید: نماز در عمل اهل سنت و نماز در عمل شیعه.
پیام عمّان
نقطهٔ عطفی در تفاهم متقابل، پیام عمّان است. این پیام در سال 2004 در اردن صادر شد و در سال 2005 در کنفرانسی بین‌المللی با حضور حدود دویست عالم از کشورهای گوناگون تأیید گردید؛ بعدها علما و نهادهای بسیار دیگری نیز از آن پشتیبانی کردند. نکات اصلی آن:
- هشت مذهب فقهی را معتبر میشناسد: حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی، جعفری و زیدی، و نیز اباضی و ظاهری.
- هر که از یکی از این مذاهب پیروی کند مسلمان است و تکفیر او حرام است.
- فتوا را فقط عالمان صلاحیت‌دار و بر پایهٔ روش‌های شناخته‌شدهٔ مذاهب می‌توانند صادر کنند.
بدین‌سان علمای امت با هم گفتند آنچه را بسیاری از مسلمانان مدت‌هاست در زندگی روزمره زیسته‌اند: ما به هم تعلق داریم.
همزیستی در امارات
اینجا در امارات، مسلمانان سنی و شیعه همچون همسایه، همکار، دوست و اغلب خویشاوند در کنار هم زندگی میکنند. مساجد سنی و شیعه وجود دارد، اماراتی‌های هر دو سنت دوشادوش یکدیگر به کشورشان خدمت میکنند و مردمی از سراسر جهان سنت‌های خود را با خود می‌آورند. از سال 2015 قانون مبارزه با تبعیض و نفرت از همهٔ ادیان و مذاهب در برابر تحقیر و تحریک محافظت می‌کند.
این هماهنگی تصادفی نیست. بازتاب نگرشی است که شیخ زاید، رحمه الله، به این کشور بخشید: احترام، مهمان‌نوازی و باور به اینکه تنوع نقطهٔ قوت است. در زندگی روزمره این یعنی با هم روزه گرفتن، سر یک سفره افطار کردن، عید را به یکدیگر تبریک گفتن و برای همان میهن دعا کردن.
وحدت و گفت‌وگوی محترمانه
الله در قرآن می‌فرماید: «و همگی به ریسمان الله چنگ زنید و پراکنده نشوید» 3:103. و نیز: «مؤمنان جز برادر یکدیگر نیستند؛ پس میان برادران خود صلح برقرار کنید» 49:10. این آیات از ما نمی‌خواهند که اختلاف‌هایمان را انکار کنیم، بلکه می‌خواهند آنها را با وقار به دوش بکشیم.
گفت‌وگوی محترمانه یعنی:
- از سنت خود با محبت سخن گفتن، بی‌آنکه دیگران را کوچک شمرد؛
- همیشه از یاران پیامبر ﷺ و خاندانش با احترام یاد کردن؛
- پرسش‌ها را نزد علمای صلاحیت‌دار بردن، نه به مجادله در شبکه‌های اجتماعی؛
- تقویت آنچه مشترک است: نماز، قرآن، کارهای نیک و خدمت به مردم.
در Quran Masterclass مسلمانان سنی و شیعه همان آیه‌ها را با همان قرائت می‌شنوند. شاید این زیباترین پاسخ به این پرسش باشد که چه چیز ما را متحد می‌کند: کلام الله، که با هم می‌آموزیمش.
پرسش‌های متداول
آیا سنیها و شیعیان قرآن متفاوتی دارند؟
خیر. هر دو همان قرآن را با همان ۱۱۴ سوره تلاوت میکنند. تفاوتها در تفسیر برخی بخشها و در مجموعههای حدیثی است که هر سنت به آنها تکیه دارد، نه در متن قرآن.
این تمایز از کجا می‌آید؟
از این پرسش که پس از رحلت پیامبر ﷺ در سال 632 چه کسی باید جامعه را رهبری کند. اهل سنت چهار خلیفهٔ راشد را به ترتیب آنان می‌پذیرند؛ مسلمانان شیعه علی بن ابی‌طالب و امامان از نسل او را رهبران بر حق میدانند.
چرا اهل سنت در عاشورا روزه میگیرند و مسلمانان شیعه سوگواری میکنند؟
اهل سنت به پیروی از سنت روزه میگیرند، چون در این روز الله موسی (علیه السلام) را نجات داد (بخاری، مسلم). مسلمانان شیعه در این روز بهویژه شهادت حسین در کربلا در سال 61 هجری را یاد میکنند. هر دو معنا شایستهٔ احترام است.
آیا سنی میتواند پشت سر شیعه نماز بخواند و بالعکس؟
بسیاری از علما در هر دو سو آن را روا میدانند و در مکه و مدینه مسلمانان از همهٔ سنتها با هم نماز میگزارند. برای جزئیات مذهب خودتان بهتر است از عالمی که به او اعتماد دارید بپرسید.
پیام عمّان چیست؟
اعلامیهای از سال 2004 که در سال 2005 علمای بسیاری از کشورها آن را تأیید کردند. هشت مذهب فقهی، از جمله جعفری و زیدی، را به رسمیت میشناسد و تکفیر پیروان این مذاهب را ممنوع میداند.
منابع
- قرآن 3:103، 5:6، 49:10
- صحیح بخاری و صحیح مسلم: حدیث روزهٔ عاشورا به سبب نجات موسی
- پیام عمّان (۲۰۰۴) و قطعنامه‌های کنفرانس بین‌المللی اسلامی در عمّان (۲۰۰۵)
- آثار کلاسیک دربارهٔ تاریخ خلفای نخستین و امامان
- امارات: قانون مبارزه با تبعیض و نفرت (۲۰۱۵)
این صفحات نگاهی کلی ارائه می‌دهند. برای پرسش‌های دینی زندگی روزمرهٔ خود، لطفاً از یک عالم صلاحیت‌دار مذهب خود بپرسید.