معنا و آیندهٔ اسلام

1اسلام برای فرد چه معنایی دارد

دیر یا زود، هر انسانی پرسش‌های بزرگ را می‌پرسد: از کجا آمده‌ام؟ برای چه زندگی می‌کنم؟ به کجا می‌روم؟ اسلام پاسخی می‌دهد که هم روشن است و هم تسلی‌بخش. تو به تصادف اینجا نیستی. الله تو را آفریده است، او تو را می‌شناسد و زندگی‌ات هدفی دارد: شناختن او، پرستش او و آوردن خیر به جهان.

این پاسخ در زندگی روزمره جان می‌گیرد. روزی پنج بار نماز شتاب امور را قطع می‌کند. آنچه مشغولتان کرده کنار می‌گذارید، رو به کعبه می‌ایستید و در برابر پروردگارتان می‌ایستید. هر کس این را تجربه کرده بداند که نماز بار نیست، بلکه نفس‌گاهی برای جان است.

الله می‌فرماید: «کسانی که ایمان آوردند و دل‌هایشان با یاد الله آرام می‌گیرد – آگاه باشید که با یاد الله دل‌ها آرام می‌گیرد» 13:28. در زمانی پر از هیاهو، فشار و بی‌قراری، این آرامش درونی هدیه‌ای گران‌بهاست.

در عین حال، اسلام حس ژرفی از پاسخ‌گویی می‌بخشد. هر کار به حساب می‌آید، هر سخن وزنی دارد و روزی هر انسانی در برابر الله خواهد ایستاد. این ما را نمی‌ترساند، بلکه هوشیار می‌کند: در داد و ستد درستکار، به وعده‌هایمان وفادار، با پدر و مادر مهربان، با همه عادل. و بر فراز همه چیز، رحمت الله است که همه چیز را فرا گرفته و درش بر هر که به سوی او بازگردد گشوده است.

2اسلام برای خانواده و جامعه چه معنایی دارد

اسلام ایمانی برای انزوا نیست. میان مردم پل می‌زند، با آغاز از نزدیک‌ترین‌ها.

• خانواده: قرآن بارها پرستش الله را با نیکی به پدر و مادر پیوند می‌دهد. احترام به سالمندان، مهربانی با کودکان و وفاداری در ازدواج ستون‌های زندگی مشترک‌اند.
• رحمت: پیامبر ﷺ «رحمتی برای جهانیان» فرستاده شد 21:107. رحمت چهره‌ای است که اسلام با آن به مردم می‌رسد.
• عدالت: الله به عدالت فرمان می‌دهد، حتی اگر به زیان خودمان یا خویشاوندانمان باشد 4:135.
• زکات و صدقه: زکات یکی از ارکان اسلام است. ثروتمند و فقیر را به هم پیوند می‌دهد و بخشش داوطلبانه (صدقه) سخاوت را به عادت بدل می‌کند.
• مراقبت از یتیمان: پیامبر ﷺ فرمود که او و سرپرست یتیم در بهشت به اندازهٔ دو انگشت یک دست به هم نزدیک خواهند بود (بخاری).
• همسایگان: پیامبر ﷺ فرمود که جبرئیل آن‌قدر او را به نیکی با همسایه سفارش می‌کرد که گمان برد او را وارث قرار خواهد داد (بخاری، مسلم).

یک حدیث این نگرش را زیبا خلاصه می‌کند: «هیچ‌یک از شما ایمان نیاورده است تا برای برادرش آنچه را دوست بدارد که برای خود دوست می‌دارد» (بخاری، مسلم).

مسئولیت در برابر آفرینش

الله می‌فرماید که بر زمین جانشینی، یک خلیفه، قرار می‌دهد 2:30. انسان مالک زمین نیست، بلکه امین آن است. از این، اخلاقی روشن برمی‌آید: «بخورید و بیاشامید، اما اسراف نکنید» 7:31. اسراف در آب، غذا و منابع با روح اسلام ناسازگار است. پیامبر ﷺ حتی فرمود که اگر مسلمانی درختی بکارد و مردم یا حیوانات از آن بخورند، برای او صدقه به شمار می‌آید (بخاری، مسلم). پس برای مسلمانان مراقبت از محیط زیست فقط یک مد نیست، بلکه عبادت است.

3سهم در تمدن

نخستین کلمهٔ وحی این بود: «بخوان!» 96:1. و قرآن دعایی می‌آموزد: «پروردگارا، دانشم را بیفزای» 20:114. پس تصادف نیست که جهان اسلام قرن‌ها مرکز دانش بود.

در بغداد، زمان عباسیان، بیت‌الحکمه جایی شد که آثار یونانی، ایرانی و هندی ترجمه، حفظ و بسط داده می‌شد. در فاس، فاطمه فهری در سال 859 دانشگاه قرویین را بنیاد نهاد که تا امروز مکان دانش است. چند نام از این دوران هنوز در سراسر جهان مشهور است:

• خوارزمی (سدهٔ نهم) اثری بنیادین دربارهٔ جبر نوشت؛ واژهٔ «algebra» از الجبر در عنوان کتاب او آمده و واژهٔ «algorithm» از نام او.
• ابن هیثم (درگذشتهٔ حدود 1040) در «کتاب المناظر» خود نور و بینایی را بررسی کرد و پیوسته بر مشاهده و آزمایش تکیه داشت.
• ابن سینا (980–1037)، که در غرب آویسنا نامیده می‌شود، «قانون در طب» را نوشت که قرن‌ها در دانشگاه‌های اروپا نیز تدریس می‌شد.
• ابن رشد (1126–1198) از قرطبه، که در غرب آوِرّوئس نامیده می‌شود، قاضی، فقیه و فیلسوفی بود که شرح‌هایش بر ارسطو نشانی ماندگار بر اروپا نهاد.

به اینها معماری و هنر را بیفزایید: مساجد، باغ‌ها، خوشنویسی و نقش‌های هندسی که هنوز مردم از هر پیشینه را به شگفتی وامی‌دارد. این دستاوردها از ایمانی رشد کرد که اندیشیدن در آفرینش را راهی به سوی الله می‌بیند.

4ایمانی جهانی

امروز نزدیک به یک‌چهارم بشریت پیرو اسلام است. مسلمانان در همهٔ قاره‌ها زندگی می‌کنند، به صدها زبان سخن می‌گویند و تنوع بزرگی از فرهنگ‌ها را با خود می‌آورند. ضمناً بیشتر مسلمانان در جهان عرب زندگی نمی‌کنند، بلکه در آسیا.

در سال 2015 مرکز پژوهشی Pew پیش‌بینی‌ای پرتوجه منتشر کرد: بر پایهٔ آن، انتظار می‌رود شمار مسلمانان تا 2050 سریع‌تر از کل جمعیت جهان رشد کند و بتواند تقریباً با شمار مسیحیان برابر شود. این پیش‌بینی بر ساختار سنی و نرخ زاد و ولد استوار است، نه یقین. اما نشان می‌دهد که اسلام ایمانی جوان با جوانان بسیار است.

مسلمانان جوان و یادگیری دیجیتال

این نسل جوان متفاوت از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایش می‌آموزد. با گوشی هوشمند به تلاوت گوش می‌دهد، ترجمه‌ها را به زبان خود می‌خواند و پرسش‌هایی می‌پرسد که نسل‌های پیشین دقیقاً به همین شکل نمی‌پرسیدند. این فرصتی بزرگ است: هرگز شنیدن، فهمیدن و آموختن قرآن تا این اندازه آسان نبوده است – چه در دبی زندگی کنید، چه برلین، جاکارتا یا تورنتو. امروز قرآن عملاً به هر زبانی با مردم سخن می‌گوید، در حالی که متن عربی آن بی‌تغییر محفوظ می‌ماند.

5چالش‌ها

نگاهی صادقانه به آینده دشواری‌ها را نیز دربرمی‌گیرد. مسلمانان با چالش‌های واقعی روبه‌رو هستند:

• سوءتفاهم: بسیاری اسلام را فقط از تیترهای خبری می‌شناسند. بهترین پاسخ نمونه‌ای زنده است: صداقت، مهربانی و همسایگی نیکو.
• افراط‌گرایی: اسلام قاطعانه افراط‌گرایی را رد می‌کند. الله می‌فرماید که هر که کسی را بکشد، مگر به قصاص قتل یا برای فساد در زمین، چنان است که همهٔ مردم را کشته باشد، و هر که جانی را زنده کند، چنان است که همهٔ مردم را زنده کرده باشد 5:32. مسلمانان «امتی میانه» هستند 2:143 – توازن و اعتدال (وسطیت) نشان آنهاست.
• ناآگاهی: هر که ایمان خود را نشناسد نه می‌تواند آن را بزید و نه توضیح دهد و آسان‌تر گمراه می‌شود. دانش از علمای معتمد بهترین پناه است.
• از دست ندادن جوانان: جوانان به پاسخ‌هایی به زبان خود، الگوهایی که آنان را جدی بگیرند و ایمانی گرم و نزدیک به زندگی نیاز دارند – نه خشن و دور.

6الگوی اماراتی

اینجا در امارات می‌بینیم که ایمان، مدارا و مدرنیته چگونه می‌توانند با هم باشند. شیخ زاید بن سلطان آل نهیان، رحمه الله، کشور را بر ارزش‌هایی بنیاد نهاد که ژرفاً در اسلام ریشه دارد: رحمت، سخاوت، احترام به هر انسان و گشودگی به جهان. مردمی از حدود دویست ملت اینجا با هم در صلح زندگی می‌کنند.

در سال‌های اخیر این میراث نشانه‌هایی آشکار پدید آورده است:

• وزارت تسامح: از سال 2016 امارات وزارتی ویژهٔ تسامح دارد که امروز وزارت تسامح و همزیستی است.
• سال تسامح 2019: سالی کامل وقف گفت‌وگو و همزیستی.
• سند برادری انسانی: در فوریهٔ 2019، پاپ فرانسیس و امام اکبر الازهر، شیخ احمد الطیب، «سند برادری انسانی برای صلح جهانی و همزیستی» را در ابوظبی امضا کردند.
• خانهٔ خانوادهٔ ابراهیمی: از سال 2023 مسجد، کلیسا و کنیسه در جزیرهٔ السعدیات ابوظبی در کنار هم ایستاده‌اند – مکانی برای دیدار و آموختن.

آنچه بیش از همه اهمیت دارد این است: این مدارا با وجود ایمان نیست، بلکه از ایمان برمی‌خیزد. الله می‌فرماید که مردم را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار داد «تا یکدیگر را بشناسید» 49:13. هر که ایمانش را دوست دارد می‌تواند با دیگران با وقار و مهمان‌نوازی روبه‌رو شود. و احترام به پدر و مادر، به علما و به کسانی که مسئولیت را بر دوش دارند، استواری‌ای می‌آفریند که در آن مردم می‌توانند در صلح زندگی کنند، بیاموزند و خانواده تشکیل دهند.

7آینده را کسانی می‌نویسند که می‌آموزند

آیندهٔ اسلام چگونه خواهد بود؟ کمتر به شمار بستگی دارد و بیشتر به دل‌ها. پیامبر ﷺ فرمود: «بهترین شما کسانی‌اند که قرآن را می‌آموزند و آن را می‌آموزانند» (بخاری). و: «هر که راهی در پی دانش بپیماید، الله راهی به بهشت را برایش آسان می‌کند» (مسلم).

دقیقاً به همین دلیل Quran Masterclass وجود دارد. اینجا می‌توانید آیه به آیه گوش دهید، معنا را بفهمید و تفسیر را در کنار آن بخوانید – رایگان، به آلمانی و انگلیسی. بگذارید شمس شما را همراهی کند، دانش خود را در آکادمی ژرف‌تر کنید و با برنامهٔ یادگیری شخصی خود نیت‌های نیک را به عادتی روزانه بدل کنید.

آیندهٔ اسلام را کسانی می‌نویسند که قرآن را می‌آموزند و می‌زیند. شاید بخشی از آن آینده امروز آغاز شود – با شما و یک آیه.