نسب و کودکی
محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب ﷺ از طایفهٔ بنیهاشم، شاخه‌ای از قبیلهٔ قریش مکه، بود. نسب او به پیامبر اسماعیل، پسر ابراهیم، علیهما السلام، می‌رسد. او در حدود سال ۵۷۰ به دنیا آمد، در سالی که عرب‌ها آن را «عامالفیل» (سال فیل) نامیدند، زیرا سپاهی با فیل‌ها به سوی کعبه لشکر کشید و شکست خورد. سورهٔ فیل (105) آن رویداد را یادآوری می‌کند.
کودکی او با از دست دادن عزیزان همراه بود. پدرش عبدالله پیش از تولد او درگذشت و مادرش آمنه هنگامی که او حدود شش سال داشت. نخست پدربزرگش عبدالمطلب سرپرستی او را بر عهده گرفت و پس از درگذشت او، عمویش ابوطالب که تا پایان عمر از او حمایت کرد. چنان‌که در میان خانواده‌های بزرگ مکه رسم بود، سال‌های نخست زندگی‌اش را نزد دایه‌ای در صحرا، حلیمهٔ سعدیه، گذراند. قرآن بعدها با مهربانی در این باره او را خطاب می‌کند: «آیا تو را یتیم نیافت و پناهت داد؟» 93:6.
امین – آن مورد اعتماد
محمد ﷺ در جوانی گوسفند می‌چراند و بعدها به بازرگانی پرداخت. مردم مکه حتی پیش از بعثت او را امین، یعنی «مورد اعتماد»، می‌نامیدند. اموال ارزشمندشان را به امانت نزد او می‌گذاشتند و به داوری‌اش گوش می‌سپردند. گزارشی مشهور حکایت می‌کند که هنگام بازسازی کعبه، او اختلافی را میان طایفه‌ها حل کرد: حجرالاسود را بر پارچه‌ای نهاد و از هر طایفه خواست گوشه‌ای از آن را بگیرد و همه با هم آن را بلند کنند، تا هیچ کس آبرویش نرود.
درستکاری او در تجارت، خدیجه دختر خُوَیلد، بانوی بازرگان محترم، را نیز تحت تأثیر قرار داد. او پیشنهاد ازدواج داد و محمد ﷺ در حدود ۲۵ سالگی با او ازدواج کرد. ازدواجی بود از سر عشق و احترام متقابل. خدیجه، رضی الله عنها، نخستین کسی بود که به پیام او ایمان آورد و او تا پایان عمر با سپاسی عمیق از وی یاد می‌کرد.
نخستین وحی
با گذشت سال‌ها، محمد ﷺ دوست داشت برای تأمل به غار حرا در کوهی نزدیک مکه کناره بگیرد. در آنجا، در حدود چهل سالگی، فرشته جبرئیل با نخستین آیات قرآن نزد او آمد: «بخوان به نام پروردگارت که آفرید» 96:1–5. او لرزان به خانه بازگشت. خدیجه با سخنانی که بخاری ثبت کرده است او را دلداری داد: الله هرگز او را خوار نمی‌کند، زیرا او صلهٔ رحم به جا می‌آورد، بار ناتوانان را بر دوش می‌کشد، به نیازمندان کمک می‌کند، مهمان را گرامی می‌دارد و در سختی‌ها در کنار مردم می‌ایستد.
در طول ۲۳ سال، قرآن بخش به بخش بر او نازل شد، اغلب در پاسخ به موقعیت‌های واقعی. وقتی در پلتفرم ما آیه به آیه گوش می‌دهید، همان مسیر وحی را دنبال می‌کنید.
سال‌های مکه: صبر در روزهای سخت
پیامبر ﷺ نخست مردم را به‌آرامی و سپس آشکارا به ایمان به خدای یگانه فراخواند. از نخستین مسلمانان، خدیجه، پسرعموی جوانش علی بن ابی‌طالب، دوستش ابوبکر و پسرخواندهٔ آزادشده‌اش زید بن حارثه، رضی الله عنهم، بودند. بسیاری از قدرتمندان مکه این پیام را رد کردند، زیرا بت‌ها و جایگاهشان را تهدید می‌کرد. مسلمانان مسخره و تحریم شدند و برخی به‌شدت آزار دیدند. گروهی به پادشاه مسیحی و عادل حبشه پناه بردند.
در حدود دهمین سال بعثت، خدیجه و ابوطالب یکی پس از دیگری درگذشتند. این دوره به عام‌الحزن (سال اندوه) مشهور است. هنگامی که پیامبر ﷺ سپس برای یافتن پشتیبان به شهر طائف رفت، با سنگ بیرونش کردند. با این حال، به جای درخواست عذاب برای آنان، امید داشت که از نسل آنان کسانی پدید آیند که تنها الله را بپرستند؛ چنان‌که بخاری و مسلم روایت کرده‌اند.
اسراء و معراج
در این دورهٔ دشوار، الله فرستاده‌اش را با نشانه‌ای ویژه گرامی داشت: اسراء و معراج. او در یک شب از مسجدالحرام در مکه به مسجدالاقصی در بیت‌المقدس برده شد 17:1 و از آنجا به آسمان‌ها بالا برده شد. در آن شب نمازهای پنج‌گانهٔ روزانه بر مسلمانان واجب شد؛ هدیه‌ای که تا امروز هر روز زندگی ما را همراهی می‌کند. در صفحهٔ نماز ما می‌توانید بیشتر بخوانید.
هجرت به مدینه
زائرانی از شهر یثرب اسلام آوردند و پیامبر ﷺ را به نزد خود دعوت کردند. او در سال ۶۲۲ همراه با ابوبکر هجرت کرد. در راه، آن دو در غار ثور پنهان شدند و پیامبر ﷺ به همراهش گفت: «اندوه مخور، الله با ماست» 9:40. از آن پس یثرب مدینة‌النبی، «شهر پیامبر»، یا به‌سادگی مدینه نامیده شد. در زمان خلیفه عمر، سال هجرت آغاز تقویم اسلامی قرار داده شد.
بنای یک جامعه
پیامبر ﷺ در مدینه با دستان خود در ساختن نخستین مسجد، که مسجدالنبی شد، کار کرد. این مسجد هم‌زمان جای نماز، مدرسه، تالار گردهمایی و پناهگاه تهیدستان بود. سپس او میان مهاجران مکه (مهاجرین) و یاوران مدینه (انصار) پیوند برادری برقرار کرد: خانواده‌های مدینه برادران و خواهرانی از مکه را پذیرفتند و آنچه داشتند با آنان تقسیم کردند. قرآن انصار را می‌ستاید که دیگران را بر خود مقدم می‌داشتند، حتی هنگامی که خود نیازمند بودند 59:9.
او با پیمان‌نامهٔ مدینه مشخص کرد که گروه‌های گوناگون شهر، از جمله قبایل یهودی آن، چگونه در کنار هم زندگی کنند: حقوق و تکالیف متقابل، حمایت و مسئولیت مشترک. برای ما در امارات، جایی که مردمانی از سراسر جهان در صلح کنار هم زندگی می‌کنند، این الگوی همزیستی منظم و محترمانه به‌ویژه تأثیرگذار است.
بازگشت به مکه – با گذشت
پس از سال‌ها کشمکش، پیامبر ﷺ در سال ۸ هجری (۶۳۰) با سپاهی بزرگ به مکه بازگشت. شهری که او را بیرون رانده بود، تقریباً بدون خونریزی گشوده شد. او کعبه را از بت‌ها پاک کرد. و به مردمی که سال‌ها او را آزار داده بودند، بنا بر سیره‌ها، سخنانی از سر گذشت گفت، همانند سخن یوسف به برادرانش: «امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست» مقایسه کنید با 12:92. بیشتر مردم مکه سپس اسلام آوردند.
حجة‌الوداع
پیامبر ﷺ در سال ۱۰ هجری تنها حج خود را همراه با شمار بسیاری از یاران به جا آورد. او در خطبهٔ وداع خود در عرفات به مردم یادآوری کرد که جان، مال و آبرویشان حرمت دارد (بخاری، مسلم). مردان را به نیک‌رفتاری با همسرانشان سفارش کرد (مسلم) و تأکید کرد که هیچ عربی بر غیرعرب و هیچ غیرعربی بر عرب برتری ندارد، مگر به تقوا (مسند احمد). در آن روز این آیه نازل شد: «امروز دینتان را برایتان کامل کردم» 5:3.
رحلت در مدینه
چند ماه بعد پیامبر ﷺ بیمار شد. او در سال ۱۱ هجری (۶۳۲) در مدینه، در حجرهٔ همسرش عایشه، رضی الله عنها، رحلت کرد و در همان‌جا، که امروز مسجدالنبی برپاست، به خاک سپرده شد. یاران سخت پریشان شدند. ابوبکر آن سخن مشهور را گفت: هر کس محمد را می‌پرستید، محمد درگذشته است؛ و هر کس الله را می‌پرستد، الله همیشه زنده است و نمی‌میرد. سپس آیهٔ 3:144 را تلاوت کرد (بخاری).
اخلاق او
الله فرستاده‌اش را چنین توصیف می‌کند: «و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم» 21:107 و «همانا تو بر اخلاقی بزرگ و والا هستی» 68:4. وقتی از عایشه دربارهٔ اخلاق او پرسیدند، گفت: «اخلاق او قرآن بود» (مسلم). و قرآن می‌گوید: «به‌راستی برای شما در فرستادهٔ الله الگویی نیکوست» 33:21.
این رحمت در چیزهای کوچک و روزمره نمایان می‌شد:
- با خانواده‌اش: در کارهای خانه کمک می‌کرد و تا وقت نماز در خدمت خانواده‌اش بود (بخاری). فرمود: «بهترین شما کسانی‌اند که برای خانواده‌شان بهترین‌اند، و من بهترین شما برای خانواده‌ام هستم» (ترمذی).
- با کودکان: نوه‌اش حسن را بوسید. وقتی مردی شگفت‌زده شد، فرمود: «کسی که رحم نکند، به او رحم نمی‌شود» (بخاری، مسلم).
- با همسایگان: «جبرئیل پیوسته مرا به نیکی با همسایه سفارش می‌کرد تا آنجا که گمان کردم او را وارث قرار خواهد داد» (بخاری، مسلم).
- با حیوانات: از مردی گفت که الله او را بخشید چون به سگی تشنه آب داد، و از آزار رساندن به گربه برحذر داشت (بخاری، مسلم).
- با پیروان ادیان دیگر: هنگامی که جنازه‌ای از کنارش گذشت، برخاست. به او گفتند که جنازهٔ یک یهودی است. پاسخ داد: «آیا انسان نیست؟» (بخاری، مسلم).
قرآن توضیح می‌دهد که چرا دل‌ها به روی او گشوده شد: «اگر تندخو و سنگدل بودی، از پیرامونت پراکنده می‌شدند» 3:159.
سنت و حدیث
سنت راه و روش پیامبر ﷺ است: گفتار او، کردار او و آنچه با سکوت تأیید کرد. سنت قرآن را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه آن را زندگی کنیم: چگونه نماز بخوانیم، روزه بگیریم، تجارت کنیم و با مردم رفتار کنیم. هر گزارش منقول را حدیث می‌نامند.
یاران سخنان او را حفظ کردند، برخی آن‌ها را نوشتند نیز، و به نسل بعد منتقل کردند. هر حدیث دو بخش دارد: زنجیرهٔ راویان (اِسناد) و متن (مَتن). دانشمندان در طول نسل‌ها با دقت بررسی کردند که آیا هر راوی قابل اعتماد است و آیا زنجیره پیوسته است. از این کار، دانشی کامل پدید آمد.
مشهورترین مجموعه‌ها عبارت‌اند از:
- صحیح بخاری از امام محمد بن اسماعیل بخاری
- صحیح مسلم از امام مسلم بن حجاج
- و کتاب‌های سنن ابوداود، ترمذی، نسائی و ابن ماجه، و نیز موطأ امام مالک و مسند امام احمد
در دانش اهل سنت، مجموعه‌های بخاری و مسلم پس از قرآن معتبرترین کتاب‌ها به شمار می‌روند.
محبت به پیامبر ﷺ
پیامبر ﷺ فرمود: «هیچ‌یک از شما به‌راستی ایمان نمی‌آورد مگر آنکه من نزد او از پدرش، فرزندش و همهٔ مردم محبوب‌تر باشم» (بخاری، مسلم). این محبت تنها در احساسات نیست، بلکه در کوشش برای پیروی از او نمایان میشود.
جلوه‌ای زیبا از این محبت، صلوات، یعنی درود فرستادن بر اوست. الله می‌فرماید: «همانا الله و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود بفرستید و چنان‌که شایسته است سلام گویید» 33:56. و پیامبر ﷺ فرمود: «هر کس یک بار بر من درود بفرستد، الله ده بار بر او درود می‌فرستد» (مسلم). به همین دلیل مسلمانان پس از نام او «صلی الله علیه و سلم» می‌گویند که به صورت ﷺ نوشته میشود.
اهل‌بیت و صحابه
همهٔ مسلمانان اهل‌بیت، خاندان پیامبر ﷺ، را گرامی می‌دارند: همسرانش که قرآن آنان را «مادران مؤمنان» می‌نامد 33:6، دخترش فاطمه، علی و پسرانشان حسن و حسین، رضی الله عنهم. پیامبر ﷺ فرمود: «شما را دربارهٔ اهل‌بیتم به یاد الله می‌اندازم» (مسلم).
به همان اندازه صحابه را گرامی می‌داریم، یارانی که در کنار او ایستادند و قرآن را حفظ و منتقل کردند، از جمله ابوبکر، عمر، عثمان و علی. الله دربارهٔ پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار می‌فرماید: «الله از آنان خشنود است و آنان از او خشنودند» 9:100. محبت به خاندان پیامبر و احترام به یارانش با هم همراه‌اند.
پیروی از او در امروز
پیروی از پیامبر ﷺ از چیزهای کوچک، در میانهٔ زندگی روزمره، آغاز میشود:
- لبخند بزن و سلام کن: «لبخندت به روی برادرت صدقه است» (ترمذی). سلام، «السلام علیکم»، را گسترش ده.
- با بسم‌الله آغاز کن: او به کودکی آموخت: «نام الله را ببر، با دست راستت بخور و از آنچه پیش روی توست بخور» (بخاری، مسلم).
- آسان بگیر: «آسان بگیرید و سخت نگیرید، مژده دهید و مردم را فراری ندهید» (بخاری، مسلم). این روح راه میانه، وسطیت، است.
- پدر و مادرت را گرامی بدار و به دیدار خویشاوندانت برو: در قرآن، نیکی به پدر و مادر درست در کنار پرستش الله به‌تنهایی آمده است 17:23.
- راستگو باش: در کار، در تجارت و در سخن، همچون امین.
- قرآن را زندگی کن: هر روز به چند آیه گوش بده، آن‌ها را بفهم و به آن‌ها عمل کن. می‌توانی همین حالا با سورهٔ احزاب یا سورهٔ اسراء آغاز کنی.
بدین‌سان سیره، یعنی داستان زندگی پیامبر ﷺ، بیش از تاریخ میشود: راهی میشود که خودت می‌توانی بپیمایی.
پرسش‌های متداول
پیامبر، محمد ﷺ، کی و کجا به دنیا آمد؟
در حدود سال ۵۷۰ در مکه، در سالی که «عامالفیل» (سال فیل) نامیده میشود. او از طایفهٔ بنیهاشم از قبیلهٔ قریش بود.
«امین» به چه معناست؟
«مورد اعتماد». مردم مکه حتی پیش از بعثت، به سبب راستگویی و درستکاری‌اش او را چنین می‌نامیدند.
چرا تقویم اسلامی با هجرت آغاز میشود؟
هجرت به مدینه در سال ۶۲۲ آغاز جامعهٔ مسلمانان بود. در زمان خلیفه عمر، این سال به‌عنوان سال یکم تقویم هجری تعیین شد.
تفاوت سنت و حدیث چیست؟
سنت کل راه و روش الگوی پیامبر ﷺ است. حدیث یک گزارش منقول از گفتار، کردار یا تأیید اوست. احادیث منبعی هستند که از طریق آن سنت را می‌شناسیم.
چرا پس از نام او ﷺ نوشته میشود؟
ﷺ نشانهٔ «صلی الله علیه و سلم»، یعنی «درود و سلام الله بر او باد»، است. این کار پیروی از فرمان سورهٔ احزاب (33:56) برای درود فرستادن بر پیامبر است.
منابع
- قرآن 3:144، 3:159، 5:3، 9:40، 9:100، 12:92، 17:1، 17:23، 21:107، 33:6، 33:21، 33:56، 59:9، 68:4، 93:6، 96:1–5، سورهٔ 105
- صحیح بخاری
- صحیح مسلم
- سنن ترمذی
- مسند احمد
- ابن هشام: السیرة النبویة (بر پایهٔ ابن اسحاق)
- صفی‌الرحمن مبارکپوری: الرحیق المختوم
این صفحات نگاهی کلی ارائه می‌دهند. برای پرسش‌های دینی زندگی روزمرهٔ خود، لطفاً از یک عالم صلاحیت‌دار مذهب خود بپرسید.