چگونه نماز بخوانیم – در اسلام سنی

1چرا نماز این‌قدر اهمیت دارد

نماز (صلاة) دومین رکن اسلام است، بلافاصله پس از شهادتین. الله در قرآن می‌فرماید: «و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با رکوع‌کنندگان رکوع کنید» (2:43). و در جای دیگر: «به راستی نماز از فحشا و منکر باز می‌دارد» (29:45). نماز تنها یک وظیفه نیست؛ پناهگاه و تمرینی است برای تمام روز.

پیامبر محمد ﷺ فرمود که نخستین عملی که در روز قیامت از بنده بازبینی می‌شود نماز است (روایت ترمذی، ابوداود و نسائی). و فرمود: «نماز بخوانید چنان‌که مرا نماز خواندن دیدید» (صحیح بخاری). هر آنچه در اینجا توصیف می‌شود بر همین استوار است.

2شرایط نماز

برای اینکه نماز صحیح باشد، چند شرط باید فراهم باشد:

• مسلمان، عاقل و بالغ: نماز بر هر مسلمان عاقل از زمان بلوغ واجب است. کودکان از حدود هفت‌سالگی به‌آرامی به آن عادت داده می‌شوند.
• طهارت شرعی: وضو لازم است؛ پس از جنابت بزرگ (مثلاً آمیزش زناشویی) غسل کامل.
• لباس، بدن و مکان پاک: عاری از نجاساتی مانند ادرار یا خون. سجاده زیبا است اما لازم نیست.
• پوشاندن عورت: برای مردان دست‌کم از ناف تا زانو؛ برای زنان تمام بدن به‌جز صورت و دست‌ها (حنفیان پاها را نیز استثنا می‌کنند).
• رو به قبله بودن: به سوی کعبه در مکه.
• وقت درست: هر نماز وقت مخصوص خود را دارد (4:103).
• نیت: در دل؛ لازم نیست بلند گفته شود.

3پنج نماز و وقت‌های آنها

1. 1فجر (سپیده‌دم): ۲ رکعت – از طلوع فجر صادق تا طلوع خورشید.
2. 2ظهر (نیمروز): ۴ رکعت – بلافاصله پس از گذشتن خورشید از اوج.
3. 3عصر (بعدازظهر): ۴ رکعت – وقتی سایهٔ هر چیز برابر خودش شود (حنفیان: دو برابر خودش)، تا پیش از غروب.
4. 4مغرب (غروب): ۳ رکعت – بلافاصله پس از غروب خورشید.
5. 5عشاء (شب): ۴ رکعت – پس از ناپدید شدن شفق شامگاهی.

وقت‌های دقیق را برای محل خود در بخش اوقات نماز می‌یابید. در فجر، مغرب و عشاء دو رکعت نخست بلند خوانده می‌شود (توسط امام، یا مردی که تنها نماز می‌خواند)؛ ظهر و عصر آهسته خوانده می‌شود.

4وضو

پایه، آیهٔ 5:6 است: شستن صورت، شستن دست‌ها تا آرنج (با آرنج)، مسح سر و شستن پاها تا برآمدگی مچ (با آن). وضو در مذاهب سنی بر پایهٔ سنت این‌گونه انجام می‌شود:

1. 1در دل نیت کنید و بگویید «بسم الله».
2. 2هر دو دست را تا مچ سه بار بشویید.
3. 3دهان را سه بار آب بگردانید.
4. 4سه بار آب به بینی بکشید و بیرون بریزید.
5. 5صورت را سه بار بشویید – از رستنگاه مو تا زیر چانه، از گوش تا گوش.
6. 6دست راست را سه بار تا آرنج (با آرنج) بشویید، سپس چپ را.
7. 7یک بار با دست‌های تر بر سر مسح کنید (از پیشانی تا پشت سر و دوباره برگردید).
8. 8گوش‌ها را مسح کنید – درون با انگشتان اشاره، بیرون با شست‌ها.
9. 9پای راست را سه بار تا مچ (با مچ) بشویید، سپس چپ را؛ مطمئن شوید آب به میان انگشتان پا می‌رسد.

پس از آن گفته می‌شود: اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له، و اشهد ان محمداً عبده و رسوله (أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأشهد أن محمداً عبده ورسوله) – «گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست، یگانه و بی‌شریک، و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست» (صحیح مسلم).

وضو از جمله با رفتن به دستشویی، خروج باد، خواب عمیق و از دست دادن هوشیاری باطل می‌شود. مذاهب در جزئیات اختلاف دارند (مثلاً اینکه ترتیب واجب است یا چه مقدار از سر باید مسح شود) – همهٔ آنها بر قرآن و سنت استوارند.

غسل (شست‌وشوی کامل): پس از آمیزش زناشویی و در پایان حیض و نفاس. نیت کنید، وضو بگیرید و آب را بر تمام بدن جاری کنید تا هیچ قسمتی خشک نماند.

تیمم (طهارت خشک): هنگامی که آب در دسترس نیست یا استفاده از آن زیان می‌رساند (5:6، 4:43). کف دست‌ها را به‌آرامی بر خاک یا غبار پاک بزنید، با آنها صورت را مسح کنید، سپس دست‌ها را.

5اذان و اقامه

اذان به نماز فرا می‌خواند:

• الله اکبر (۴ بار) – الله بزرگ‌تر است.
• اشهد ان لا اله الا الله (۲ بار) – گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست.
• اشهد ان محمداً رسول الله (۲ بار) – گواهی می‌دهم که محمد فرستادهٔ الله است.
• حیّ علی الصلاة (۲ بار) – به سوی نماز بشتابید.
• حیّ علی الفلاح (۲ بار) – به سوی رستگاری بشتابید.
• فقط در فجر: الصلاة خیر من النوم (۲ بار) – نماز از خواب بهتر است.
• الله اکبر (۲ بار) – الله بزرگ‌تر است.
• لا اله الا الله (۱ بار) – معبودی جز الله نیست.

اقامه آغاز نماز را اعلام می‌کند. شبیه اذان است، سریع‌تر گفته می‌شود و قد قامت الصلاة (۲ بار) – «نماز برپا شد» – را می‌افزاید. در بسیاری از مذاهب عبارت‌های میانی یک بار گفته می‌شود؛ حنفیان آنها را مانند اذان تکرار می‌کنند.

6نماز گام به گام

در اینجا با یک نماز دو رکعتی (مانند فجر) به‌عنوان نمونه. رکعت یک واحد از ایستادن، رکوع و دو سجده است.

1. 1نیت: رو به قبله بایستید و در دل نیت کنید، مثلاً «دو رکعت نماز فجر واجب را برای الله می‌خوانم».
2. 2تکبیرة‌الاحرام: دست‌ها را تا شانه یا گوش‌ها بلند کنید و بگویید الله اکبر (الله أكبر) – «الله بزرگ‌تر است». از این لحظه در نماز هستید.
3. 3قیام: دست راست را بر چپ بگذارید – بر سینه یا بالای ناف برای شافعیان و بسیاری از حنبلیان، زیر ناف برای حنفیان. بسیاری از مالکیان دست‌ها را رها می‌کنند. همهٔ اینها شیوهٔ روایت‌شده‌اند. به جای سجده نگاه کنید.
4. 4دعای افتتاح (ثناء): آهسته سبحانک اللهم و بحمدک، و تبارک اسمک، و تعالی جدّک، و لا اله غیرک – «پاک و منزهی ای الله، و ستایش از آنِ توست؛ نام تو پربرکت است، شکوه تو والاست و معبودی جز تو نیست» (ابوداود، ترمذی). شافعیان اغلب دعای افتتاح روایت‌شدهٔ دیگری می‌خوانند؛ مالکیان معمولاً آن را در نمازهای واجب نمی‌خوانند.
5. 5پناه بردن و بسمله: آهسته اعوذ بالله من الشیطان الرجیم – «به الله از شیطان رانده‌شده پناه می‌برم»، سپس بسم الله الرحمن الرحیم – «به نام الله، بخشنده و مهربان».
6. 6الفاتحه: سورهٔ فاتحه را بخوانید. پس از آن بگویید آمین – «اجابت فرما».
7. 7سورهٔ دیگر: در دو رکعت نخست یک سوره یا چند آیه می‌آید، مثلاً اخلاص.
8. 8رکوع: بگویید الله اکبر، رکوع کنید، دست‌ها بر زانوها، پشت راست. سه بار بگویید سبحان ربی العظیم (سبحان ربي العظيم) – «پاک است پروردگار بزرگ من».
9. 9برخاستن: هنگام برخاستن سمع الله لمن حمده – «الله می‌شنود کسی را که او را می‌ستاید»؛ ایستاده ربنا و لک الحمد – «پروردگارا، ستایش از آنِ توست».
10. 10سجده: بگویید الله اکبر و سجده کنید: پیشانی و بینی، هر دو کف دست، هر دو زانو و سر انگشتان هر دو پا بر زمین قرار گیرند (صحیح بخاری، صحیح مسلم). سه بار بگویید سبحان ربی الاعلی (سبحان ربي الأعلى) – «پاک است پروردگار بلندمرتبهٔ من».
11. 11نشستن میان دو سجده: الله اکبر، لحظه‌ای بنشینید و بگویید مثلاً رب اغفر لی – «پروردگارا، مرا بیامرز».
12. 12سجدهٔ دوم: الله اکبر، مانند پیش. اکنون رکعت نخست کامل است.
13. 13رکعت دوم: با الله اکبر برخیزید و گام‌های ۵ تا ۱۲ را تکرار کنید (بدون دعای افتتاح).
14. 14نشستن و تشهد: پس از سجدهٔ دوم بنشینید و بگویید: التحیات لله و الصلوات و الطیبات. السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته. السلام علینا و علی عباد الله الصالحین. اشهد ان لا اله الا الله، و اشهد ان محمداً عبده و رسوله – «همهٔ تحیت‌ها، درودها و سخنان پاکیزه از آنِ الله است. سلام بر تو ای پیامبر و رحمت الله و برکات او. سلام بر ما و بر بندگان شایستهٔ الله. گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست» (صحیح بخاری، صحیح مسلم). انگشت اشارهٔ راست هنگام شهادت بالا برده می‌شود.
15. 15صلوات بر پیامبر (الصلاة الابراهیمیة): اللهم صلّ علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم، انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد، کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم، انک حمید مجید – «بار الها، بر محمد و خاندان محمد درود فرست، چنان‌که بر ابراهیم و خاندان ابراهیم درود فرستادی؛ تو ستوده و باشکوهی …» (صحیح بخاری).
16. 16دعای پایانی: مثلاً ربنا آتنا فی الدنیا حسنة، و فی الآخرة حسنة، و قنا عذاب النار – «پروردگارا، در دنیا به ما نیکی ده و در آخرت نیکی ده و ما را از عذاب آتش نگه دار» (2:201).
17. 17سلام (تسلیم): سر را به راست بچرخانید: السلام علیکم و رحمة الله – «سلام و رحمت الله بر شما»، سپس به چپ. بسیاری از مالکیان یک سلام می‌دهند. نماز کامل است.

برای سه یا چهار رکعت: پس از رکعت دوم فقط تشهد (گام ۱۴) را می‌گویید و سپس با الله اکبر برمی‌خیزید. در رکعت سوم و چهارم فقط فاتحه را آهسته می‌خوانید. در نشستن پایانی تشهد، صلوات، یک دعا و تسلیم می‌آید.

7نماز جمعه و نماز جماعت

نماز جمعه در روزهای جمعه جای ظهر را می‌گیرد: دو خطبه، سپس دو رکعت که بلند خوانده می‌شود. بر مردان بالغ مقیم واجب است (62:9)؛ زنان نیز خوش‌آمدند. غسل، لباس نیکو و زود آمدن مستحب است.

نماز جماعت بنا بر حدیثی بیست و هفت برابر برتر از نماز تنها است (صحیح بخاری، صحیح مسلم). شانه به شانه بایستید، از امام پیروی کنید و هرگز از او پیشی نگیرید.

8نمازهای سنت و وتر

افزون بر نمازهای واجب، پیامبر ﷺ نمازهای مستحب (رواتب) را پیوسته می‌خواند، از جمله ۲ رکعت پیش از فجر، ۴ رکعت پیش و ۲ رکعت پس از ظهر، ۲ رکعت پس از مغرب و ۲ رکعت پس از عشاء (صحیح مسلم، ترمذی). نماز وتر پس از عشاء تا سپیده‌دم با شمار فرد رکعت (اغلب ۱ یا ۳) خوانده می‌شود. حنفیان آن را واجب می‌دانند؛ مذاهب دیگر آن را سنتی مؤکد می‌شمارند.

9ذکر پس از نماز

پس از نماز واجب سنت است ۳۳ بار سبحان الله («الله پاک است»)، ۳۳ بار الحمد لله («ستایش از آنِ الله است») و ۳۳ بار الله اکبر گفته شود و صد تا با لا اله الا الله وحده لا شریک له، له الملک و له الحمد و هو علی کل شیء قدیر کامل گردد – یا ۳۴ بار الله اکبر گفته شود (هر دو شکل در صحیح مسلم). دعاهای بیشتری در بخش دعاها می‌یابید.

10اشتباهات رایج

• شتاب‌زدگی و بی‌آرامی در رکوع و سجده – هر حالت به لحظه‌ای آرامش نیاز دارد.
• ترک فاتحه یا خواندن بسیار سریع و نامفهوم آن.
• وضوی ناقص، به‌ویژه نقاط خشک بر پاشنه‌ها و آرنج‌ها.
• نرسیدن پیشانی یا بینی به زمین در سجده.
• پیشی گرفتن از امام در جماعت.
• بی‌نیاز تأخیر انداختن نماز از وقتش.

اگر در نماز چیزی را فراموش کنید، با دو سجدهٔ سهو (سجود السهو) جبران می‌کنید – مذاهب جزئیات آن را به شیوه‌های گوناگون تنظیم کرده‌اند.

11چهار مذهب فقهی

حنفیان، مالکیان، شافعیان و حنبلیان در اصل به یک شیوه نماز می‌گزارند. تفاوت‌ها به جزئیاتی مانند وضع دست‌ها، دعای افتتاح، عبارت تشهد یا اینکه یک یا دو سلام داده شود مربوط است. هر مذهب بر شیوهٔ روایت‌شدهٔ پیامبر ﷺ و یارانش تکیه دارد. این گوناگونی نعمت است، نه نزاع: هر کس در کنار پیرو مذهبی دیگر نماز بخواند، با برادر یا خواهری نماز می‌خواند. دربارهٔ شیوهٔ شیعه می‌توانید در چگونه نماز بخوانیم – در اسلام شیعی بخوانید.

12برای مبتدیان، زنان، مسافران و بیماران

مبتدیان: با آنچه می‌توانید آغاز کنید. نخست فاتحه و یک سورهٔ کوتاه مانند اخلاص را بیاموزید – در پخش‌کنندهٔ ما می‌توانید آیه به آیه به آنها گوش دهید و تکرارشان کنید. تا زمانی که همه چیز را از بر نکرده‌اید، با آنچه می‌دانید نماز بخوانید و گام به گام پیش بروید. الله بر هیچ کس بیش از توانش تکلیف نمی‌نهد (2:286).

زنان به همان شیوه نماز می‌گزارند. در حیض و نفاس نماز نیست و آن نمازها قضا نمی‌شود (صحیح مسلم). زنان می‌توانند در مسجد نماز بخوانند؛ نماز در خانه نیز به همان اندازه ارزشمند است.

مسافران می‌توانند نمازهای چهار رکعتی (ظهر، عصر، عشاء) را به دو رکعت کوتاه کنند (قصر، 4:101)؛ فجر و مغرب همان‌گونه می‌مانند. به نظر اکثریت، حداقل مسافت حدود ۸۰ کیلومتر است. مالکیان، شافعیان و حنبلیان جمع ظهر با عصر و مغرب با عشاء را نیز در سفر روا می‌دانند؛ حنفیان فقط در عرفه و مزدلفه در حج.

بیماران به هر شکلی که می‌توانند نماز می‌خوانند: ایستاده، وگرنه نشسته، وگرنه به پهلو خوابیده (صحیح بخاری). اگر آب زیان برساند، تیمم روا است.

13با یک آموزگار بیاموزید

این فصل نگاهی کلی و معتبر به شما می‌دهد، اما جای آموزش را نمی‌گیرد. جزئیات را از آموزگاری صلاحیت‌دار بیاموزید و از مذهب فقهی‌ای که در جامعهٔ شما تدریس می‌شود پیروی کنید. الله نمازتان را بپذیرد.