آنچه همهٔ مسلمانان در آن مشترک‌اند
پیش از پرداختن به ویژگی‌ها، مهم‌ترین نکته نخست: نماز مسلمانان شیعه و سنی در اصل همان نماز است. مشترک میان همه:
- پنج نماز واجب در روز: فجر (۲ رکعت)، ظهر (۴)، عصر (۴)، مغرب (۳) و عشاء (۴).
- همان قبله: کعبه در مکه.
- همان شرایط: طهارت شرعی، لباس و مکان پاک، پوشش مناسب، وقت درست و نیت.
- همان ارکان: تکبیرة‌الاحرام، قیام، فاتحه، رکوع، دو سجده در هر رکعت، شهادت و سلام.
الله می‌فرماید: «و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با رکوع‌کنندگان رکوع کنید» (2:43)، و: «به راستی نماز از فحشا و منکر باز می‌دارد» (29:45). این آیات بر همهٔ مسلمانان یکسان صدق میکند. توصیف سنی را در چگونه نماز بخوانیم – در اسلام سنی می‌یابید.
اوقات نماز و جمع نمازها
در مذهب جعفری روا است که ظهر و عصر را پشت سر هم بخوانند و همچنین مغرب و عشاء را – حتی بدون سفر یا دلیل ویژه. پس هر پنج نماز خوانده میشود، اما اغلب در سه وقت: فجر در بامداد، ظهر و عصر در نیمروز، مغرب و عشاء در شامگاه. یکی از مبانی آن گزارش ابن عباس است که پیامبر ﷺ در مدینه بدون ترس یا سفر ظهر را با عصر و مغرب را با عشاء جمع کرد (صحیح مسلم). بسیاری از علمای این مذهب خواندن هر نماز را در وقت فضیلت خودش برتر می‌دانند؛ جمع همچنان روا می‌ماند. ترتیب واجب است: ظهر پیش از عصر، مغرب پیش از عشاء. وقت‌های روز را در اوقات نماز ببینید.
وضو
آیهٔ وضو در قرآن برای همه یکی است (5:6). مذهب جعفری سر و پاها را مسح (با تری باقی‌مانده) می‌فهمد. وضو این‌گونه انجام میشود:
- نیت: در دل نیت کنید که برای الله وضو می‌گیرید. مستحب است پیش از آن دستها را بشویید و دهان و بینی را آب بدهید.
- صورت: صورت را از بالا به پایین بشویید – از رستنگاه مو تا چانه، و در عرض به اندازهٔ فاصلهٔ میان انگشت میانی و شست گشوده.
- دست راست: آن را از آرنج تا نوک انگشتان بشویید – از بالا به پایین.
- دست چپ: همچنین، از آرنج تا نوک انگشتان.
- سر: با تری‌ای که هنوز بر دست راست است، بر بخش جلوی سر مسح بکشید – بدون برداشتن آب تازه.
- پاها: با تری باقی‌مانده، روی پا را از سر انگشتان تا مفصل مسح کنید – پای راست با دست راست، پای چپ با دست چپ.
شستن صورت و دستها یک بار واجب است، بار دوم روا است و بیش از آن انجام نمیشود. ترتیب و موالات (پیوستگی) واجب است.
غسل (شست‌وشوی کامل) پس از آمیزش زناشویی و پس از حیض و نفاس انجام میشود – یا ترتیبی (نخست سر و گردن، سپس سمت راست، سپس سمت چپ بدن) یا ارتماسی (فروبردن کامل در آب).
تیمم (طهارت خشک، 5:6، 4:43)، هنگامی که آب در دسترس نیست یا زیان‌آور است: هر دو کف دست را بر خاک پاک بزنید، با آنها پیشانی را از رستنگاه مو تا نوک بینی مسح کنید، سپس پشت دست راست را با کف دست چپ و پشت دست چپ را با کف دست راست مسح کنید.
اذان و اقامه
اذان به شکل جعفری:
- الله اکبر (۴ بار) – الله بزرگ‌تر است.
- اشهد ان لا اله الا الله (۲ بار) – گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست.
- اشهد ان محمداً رسول الله (۲ بار) – گواهی می‌دهم که محمد فرستادهٔ الله است.
- حیّ علی الصلاة (۲ بار) – به سوی نماز بشتابید.
- حیّ علی الفلاح (۲ بار) – به سوی رستگاری بشتابید.
- حیّ علی خیر العمل (۲ بار) – به سوی بهترین کار بشتابید.
- الله اکبر (۲ بار) – الله بزرگ‌تر است.
- لا اله الا الله (۲ بار) – معبودی جز الله نیست.
پس از شهادت به رسالت پیامبر ﷺ، بسیاری از مؤمنان اشهد ان علیاً ولیّ الله را می‌افزایند – «گواهی می‌دهم که علی (علیه السلام) ولیّ الله است». بیشتر علمای شیعه این شهادت را افزودهٔ مستحب می‌دانند، اما جزو اذان واجب نمی‌شمارند. عبارت الصلاة خیر من النوم در این مذهب گفته نمیشود.
اقامه کوتاه‌تر است: الله اکبر (۲ بار)، دو شهادت (هر کدام ۲ بار)، سه حیّ (هر کدام ۲ بار)، قد قامت الصلاة (۲ بار) – «نماز برپا شد»، الله اکبر (۲ بار) و لا اله الا الله (۱ بار).
نماز گام به گام
با نماز دو رکعتی (فجر) به‌عنوان نمونه:
- نیت: رو به قبله بایستید و در دل نیت کنید، مثلاً «نماز فجر، دو رکعت، قربةً الی الله می‌خوانم».
- تکبیرة‌الاحرام: دستها را تا برابر گوش‌ها بلند کنید و بگویید الله اکبر (الله أكبر) – «الله بزرگ‌تر است».
- قیام: دستها آرام در دو طرف آویخته است و کفها بر رانها قرار دارد. دستها در برابر بدن بسته نمیشود. نگاه بر جای سجده است.
- الفاتحه: سورهٔ فاتحه را بخوانید، با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز کنید. پس از فاتحه آمین گفته نمیشود؛ بنا بر آموزهٔ جعفری در نماز گفتن آن روا نیست.
- یک سورهٔ کامل: در دو رکعت نخست یک سورهٔ کامل دیگر، با بسملهٔ آن، می‌آید، مثلاً اخلاص یا قدر.
- قنوت (در رکعت دوم): پس از سوره و پیش از رکوع، دستها را برابر صورت با کف‌های رو به بالا بلند کنید و دعا کنید، مثلاً ربنا آتنا فی الدنیا حسنة، و فی الآخرة حسنة، و قنا عذاب النار – «پروردگارا، در دنیا به ما نیکی ده و در آخرت نیکی ده و ما را از عذاب آتش نگه دار» (2:201). قنوت مستحب مؤکد است.
- رکوع: بگویید الله اکبر، با دستها بر زانوها رکوع کنید و بگویید سبحان ربی العظیم و بحمده (سبحان ربي العظيم وبحمده) – «پاک است پروردگار بزرگ من و ستایش از آنِ اوست».
- برخاستن: کاملاً راست بایستید و لحظه‌ای آرام باشید. مستحب است بگویید سمع الله لمن حمده – «الله می‌شنود کسی را که او را می‌ستاید».
- سجده: بگویید الله اکبر و بر هفت عضو بدن سجده کنید: پیشانی، هر دو کف دست، هر دو زانو و دو انگشت شست پا. پیشانی بر خاک یا بر چیزی که از زمین می‌روید و خوردنی و پوشیدنی نیست قرار میگیرد – معمولاً تربت. بگویید سبحان ربی الاعلی و بحمده (سبحان ربي الأعلى وبحمده) – «پاک است پروردگار بلندمرتبهٔ من و ستایش از آنِ اوست».
- نشستن میان دو سجده: الله اکبر، آرام بنشینید. مستحب است بگویید استغفر الله ربی و اتوب الیه – «از الله، پروردگارم، آمرزش می‌خواهم و به سوی او توبه می‌کنم».
- سجدهٔ دوم: الله اکبر، مانند پیش، با همان تسبیح.
- برخاستن برای رکعت دوم: هنگام برخاستن مستحب است بگویید بحول الله و قوته اقوم و اقعد – «به نیرو و توان الله برمی‌خیزم و می‌نشینم». در رکعت دوم گام‌های ۴ تا ۱۱ را تکرار کنید، با قنوت (گام ۶).
- تشهد: پس از سجدهٔ دوم بنشینید و بگویید: اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له، و اشهد ان محمداً عبده و رسوله. اللهم صلّ علی محمد و آل محمد – «گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست، یگانه و بی‌شریک، و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست. بار الها، بر محمد و خاندان محمد درود فرست.»
- سلام: السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته. السلام علینا و علی عباد الله الصالحین. السلام علیکم و رحمة الله و برکاته – «سلام بر تو ای پیامبر و رحمت الله و برکات او. سلام بر ما و بر بندگان شایستهٔ الله. سلام و رحمت الله و برکات او بر همهٔ شما.» با این، نماز کامل است.
- سه تکبیر پایانی: مستحب است پس از آن سه بار الله اکبر بگویید و هر بار دستها را تا گوش‌ها بلند کنید.
برای سه یا چهار رکعت: پس از رکعت دوم فقط تشهد (گام ۱۳) را می‌گویید و سپس برمی‌خیزید. در رکعت سوم و چهارم آهسته یا فاتحه می‌خوانید یا «تسبیحات اربعه»: سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر – «پاک است الله، ستایش از آنِ الله است، معبودی جز الله نیست و الله بزرگ‌تر است». معمولاً سه بار گفته میشود. در نشستن پایانی تشهد و سلام می‌آید.
چرا سجده بر خاک؟
پیامبر ﷺ فرمود: «زمین برای من محل سجده و وسیلهٔ پاکی قرار داده شده است» (صحیح بخاری، صحیح مسلم). از این و از روایت‌های امامان (علیهم السلام)، مذهب جعفری چنین استنباط میکند که پیشانی در سجده باید بر خاک طبیعی قرار گیرد، یا بر آنچه از آن می‌روید و خوردنی و پوشیدنی نیست – مانند سنگ، ریگ، چوب یا برگ نخل. فرش و لباس به حساب نمی‌آید. به همین دلیل بسیاری از تربت استفاده می‌کنند، لوحی کوچک از گِل پاک: تنها پاره‌ای خاک پاک است که میتوان آن را به هر جا برد. تربت پرستیده نمیشود؛ بر آن سجده میشود، نه برای آن. بسیاری از سر محبت به امام حسین (علیه السلام) گِل کربلا را گرامی می‌دارند، اما هر خاک پاکی معتبر است.
پس از نماز: تسبیح فاطمه
پس از نماز بسیاری تسبیح فاطمهٔ زهرا (علیها السلام) را می‌گویند: ۳۴ بار الله اکبر، ۳۳ بار الحمد لله و ۳۳ بار سبحان الله. پیامبر ﷺ این تسبیح را به دخترش فاطمه و به علی (علیه السلام) آموخت؛ این گزارش در صحیح بخاری و صحیح مسلم نیز آمده است. دعاهای بیشتری در بخش دعاها می‌یابید.
مسافران، زنان و بیماران
مسافران هنگامی که سفر به حداقل مسافتی معین برسد (حدود ۴۴ کیلومتر، بنا بر فتاوای مرجع شما)، باید نمازهای چهار رکعتی را به دو رکعت کوتاه کنند (قصر، 4:101). فجر و مغرب بی‌تغییر می‌مانند. زنان به همان شیوه نماز می‌گزارند؛ در حیض و نفاس نماز نیست و قضا نمیشود. بیماران به هر شکلی که می‌توانند نماز میخوانند – نشسته یا خوابیده؛ الله بر هیچ کس بیش از توانش تکلیف نمی‌نهد (2:286). نماز جمعه (62:9) در بسیاری از جوامع شیعه برگزار میشود؛ برای حکم دقیق آن از مرجع خود پیروی میشود.
منابع مشترک و احترام متقابل
مسلمانان سنی و شیعه به همان پروردگار نماز می‌گزارند، همان قرآن را میخوانند، همان پیامبر ﷺ و خاندانش را دوست دارند و به سوی همان کعبه روی می‌آورند. تفاوت‌ها در نماز تفاوت‌های تفسیر فقهی (فقه) است، بر پایهٔ روایتهایی که هر مذهب با دقت بررسی کرده است.
پیام عمّان (۲۰۰۴)، که در سال ۲۰۰۵ کنفرانسی بین‌المللی از علمای اسلامی آن را تأیید کرد، هشت مذهب فقهی – از جمله چهار مذهب سنی و مذهب جعفری – را آشکارا به رسمیت شناخت و اعلام کرد که هیچ‌کس را که از یکی از این مذاهب پیروی میکند نمی‌توان غیرمسلمان خواند.
در امارات متحدهٔ عربی، مسلمانان همهٔ مذاهب شانه به شانه نماز می‌گزارند: در مساجد، در محل کار، در سفر. هر کس کنار کسی بایستد که دست‌هایش را به‌گونه‌ای دیگر نگه می‌دارد یا بر تربت نماز می‌گزارد، در نماز کنار برادر یا خواهری ایستاده است.
نزد آموزگار مذهب خود بیاموزید
این فصل نگاهی کلی و دقیق به عمل جعفری میدهد، اما جای آموزش را نمی‌گیرد. احکام دقیق در رساله‌های عملیه (توضیح المسائل) علما یافت میشود. جزئیات را از آموزگاری صلاحیت‌دار در جامعهٔ خود بیاموزید و از فتاوای مرجع خود پیروی کنید. الله نمازتان را بپذیرد.
پرسش‌های متداول
آیا مسلمانان شیعه فقط سه بار در روز نماز میخوانند؟
خیر. آنان هر پنج نماز واجب را با مجموعاً ۱۷ رکعت میخوانند. در مذهب جعفری ظهر و عصر، و مغرب و عشاء را میتوان جمع کرد، پس پنج نماز در سه وقت از روز ادا میشود.
تربت چیست؟
لوحی کوچک از گِل پاک که پیشانی در سجده بر آن نهاده میشود. اطمینان میدهد که پیشانی بر خاک قرار میگیرد، چنانکه مذهب جعفری میخواهد. پرستیده نمیشود؛ هر خاک، سنگ یا برگ نخل پاکی همین هدف را برآورده میکند.
آیا شهادت به ولایت علی جزو اذان است؟
بیشتر علمای شیعه «اشهد ان علیاً ولیّ الله» را افزودهٔ مستحب می‌دانند، اما جزو اذان واجب نمی‌شمارند.
چرا دستها هنگام ایستادن بسته نمیشود؟
بنا بر روایتهایی که مذهب جعفری بر آنها تکیه دارد، نمازگزاران با دستهای آویخته در دو طرف و کفها بر رانها میایستند. بسیاری از مالکیان نیز با دستهای رها نماز میخوانند.
آیا می‌توانم پشت سر امام مذهبی دیگر نماز بخوانم؟
نماز خواندن با هم در بسیاری از مساجد، از جمله در امارات، واقعیت روزمره است. برای قواعد دقیق صحت، بهتر است از مرجع یا عالم محلی خود بپرسید.
منابع
- قرآن 2:43، 2:201، 2:286، 4:43، 4:101، 5:6، 29:45، 62:9
- صحیح مسلم (جمع نمازها در مدینه، گزارش ابن عباس؛ تسبیح فاطمه)
- صحیح بخاری (زمین به‌عنوان محل سجده؛ تسبیح فاطمه)
- الکافی (کلینی) و وسائل الشیعة (حر عاملی) – روایت‌های امامان دربارهٔ طهارت و نماز
- توضیح المسائل – گونهٔ رساله‌های عملیهٔ مراجع (فقه جعفری)
- پیام عمّان (۲۰۰۴) و بیانیهٔ کنفرانس بین‌المللی اسلامی در عمّان (۲۰۰۵)
این صفحات نگاهی کلی ارائه می‌دهند. برای پرسش‌های دینی زندگی روزمرهٔ خود، لطفاً از یک عالم صلاحیت‌دار مذهب خود بپرسید.