قرآن چیست
واژهٔ قرآن به معنای «خواندن» یا «آنچه با صدای بلند خوانده می‌شود» است. قرآن برای مسلمانان کلام مستقیم الله است – نه کتابی دربارهٔ خدا، بلکه سخن خود او که بهوسیلهٔ فرشته جبرئیل بر پیامبر، محمد ﷺ، نازل شد. قرآن یک‌باره نازل نشد، بلکه بخش به بخش، در طول حدود بیست‌وسه سال، در مکه و سپس در مدینه. آیات اغلب پاسخی بودند به آنچه مردم در همان لحظه تجربه می‌کردند، دربارهٔ آن می‌پرسیدند یا به آن نیاز داشتند.
قرآن خود را هدایت می‌نامد: «همانا این قرآن به استوارترین راه هدایت میکند» قرآن 17:9. و به اندیشیدن فرا میخواند: «کتابی پربرکت است که آن را به سوی تو فرو فرستادیم تا در آیاتش بیندیشند و خردمندان پند گیرند» قرآن 38:29.
نخستین وحی
پیامبر ﷺ پیش از بعثت، اغلب برای تأمل و عبادت الله به غار حرا در کوهی نزدیک مکه کناره می‌گرفت. در آنجا، در ماه رمضان، فرشته جبرئیل نزد او آمد و نخستین آیات نازل‌شدهٔ قرآن را برایش خواند. ام‌المؤمنین عایشه این لحظه را به‌تفصیل توصیف کرده است (به روایت بخاری و مسلم):
بخوان به نام پروردگارت که آفرید – انسان را از خونی بسته [علقه] آفرید. بخوان، و پروردگارت کریم‌ترین است؛ همان که بهوسیلهٔ قلم آموخت، به انسان آنچه را نمی‌دانست آموخت
– اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ.
نکتهٔ شگفت‌انگیزی است: داستان وحی با خواندن، با قلم و با دانش آغاز می‌شود.
ساختار
قرآن از ۱۱۴ سوره (فصل) با طول‌های بسیار متفاوت تشکیل شده است. بلندترین سوره، بقره با ۲۸۶ آیه است؛ کوتاه‌ترین سوره‌ها تنها سه آیه دارند. بر پایهٔ شمارش کوفی، که امروزه بیشتر نسخههای چاپی از آن پیروی میکنند، قرآن ۶۲۳۶ آیه دارد. دیگر سنت‌های کلاسیک شمارش به مجموع‌هایی اندکی متفاوت می‌رسند، زیرا پایان آیات را در جاهای دیگری قرار می‌دهند – متن خود یکی است.
برای خواندن منظم، قرآن به ۳۰ جزء (جمع: اجزاء) تقسیم شده است و هر جزء به دو حزب. بسیاری از مسلمانان در رمضان هر روز یک جزء می‌خوانند و بدین ترتیب در یک ماه کل قرآن را ختم میکنند.
دانشمندان همچنین میان این دو دسته تمایز می‌گذارند:
- سورههای مکی که پیش از هجرت به مدینه نازل شدند. این سوره‌ها بیش از همه از ایمان به خدای یگانه، آخرت، پیامبران پیشین و زیبایی آفرینش سخن می‌گویند؛
- سورههای مدنی که پس از هجرت نازل شدند. این سوره‌ها افزون بر آن، به زندگی جامعه می‌پردازند: عبادت، خانواده، تجارت، قانون و همزیستی با دیگران.
ترتیب سوره‌ها در کتاب، ترتیب زمانی نیست. این ترتیب از چینشی پیروی میکند که خود پیامبر ﷺ آموخت و یارانش قرآن را به همان ترتیب تلاوت می‌کردند.
گردآوری
در زمان حیات پیامبر ﷺ، قرآن هم حفظ می‌شد و هم کاتبان آن را بر شاخه‌های خرما، پوست، سنگ‌های صاف و استخوان‌ها می‌نوشتند. پس از رحلت او، بسیاری از یارانی که قرآن را از بر داشتند در نبرد یمامه کشته شدند. آنگاه عمر از نخستین خلیفه، ابوبکر، خواست که قرآن را در یک مجموعهٔ واحد گرد آورد. ابوبکر این کار را به زید بن ثابت، یکی از کاتبان پیامبر ﷺ، سپرد و زید با نهایت دقت تنها آنچه را که به‌صورت نوشته موجود بود و گواهان آن را تأیید می‌کردند، وارد کرد. بخاری در صحیح خود این‌گونه گزارش می‌دهد.
این صحیفه‌ها بعدها نزد حفصه، دختر عمر، نگهداری شد. در زمان سومین خلیفه، عثمان، زیر نظر زید از روی آن‌ها نسخه‌هایی تهیه شد و به شهرهای بزرگ جهان اسلام فرستاده شد تا همه از یک متن یکسان بخوانند. این مصحف عثمانی پایهٔ هر نسخه‌ای از قرآن است که امروز در دست دارید.
حفظ قرآن و حافظان
الله می‌فرماید: «همانا ما این ذکر را نازل کردیم و قطعاً ما نگهبان آن هستیم» قرآن 15:9. مسلمانان این وعده را به شکلی ویژه تحقق‌یافته می‌بینند: نه تنها در نسخههای خطی، بلکه در دل‌ها. از زمان پیامبر ﷺ تاکنون، در هر نسلی کسانی کل قرآن را حفظ کرده‌اند. چنین کسی را حافظ (جمع: حُفّاظ) مینامند. قرآن از استاد به شاگرد در زنجیره‌ای ناگسسته منتقل می‌شود که به پیامبر ﷺ می‌رسد. الله می‌فرماید: «و به‌راستی قرآن را برای یادآوری آسان کردیم؛ پس آیا پندگیرنده‌ای هست؟» قرآن 54:17.
قرائت‌ها
قرآن در چند قرائت پذیرفته‌شده نقل شده است که در تلفظ، اعراب‌گذاری و برخی صورت‌های واژگانی اندکی با هم تفاوت دارند. همهٔ آن‌ها به پیامبر ﷺ بازمی‌گردند و از طریق زنجیره‌های معتبر استادان منتقل شده‌اند. رایجترین آن‌ها امروزه روایت حفص از عاصم است که بیشتر نسخههای چاپی و نیز تلاوتهای موجود در پلتفرم ما از آن پیروی میکنند. در شمال و غرب آفریقا، بسیاری از جوامع بر اساس روایت ورش از نافع می‌خوانند. برای مؤمنان، قرائت‌ها تناقض نیستند، بلکه غنایی در دل همان متن‌اند.
زبان عربی و ترجمهها
همانا ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم، باشد که بیندیشید
قرآن به زبان عربی نازل شد و آوا، آهنگ و ژرفای معنایش از آن جدایی‌ناپذیر است. به همین دلیل ترجمهها را ترجمهٔ معانی مینامند: آن‌ها کمکی ارزشمند برای فهم‌اند، اما خود قرآن نیستند. نماز به زبان عربی خوانده می‌شود و بسیاری از مسلمانانی که زبان مادری‌شان عربی نیست، دست‌کم سوره‌هایی را که در نماز می‌خوانند می‌آموزند.
تجوید – زیبا و درست خواندن
الله می‌فرماید: «و قرآن را شمرده و با ترتیل بخوان» قرآن 73:4. قواعد این کار را تجوید مینامند: ادای درست هر حرف، کشش‌ها (مد)، غنه و وقف‌ها. تجوید هدفی به‌خودی‌خود نیست؛ بلکه جلوه‌ای از احترام به کلام الله است. و هیچ کس لازم نیست بی‌نقص آغاز کند. پیامبر ﷺ فرمود: «کسی که در قرآن ماهر است، همراه فرشتگان نویسندهٔ گرامی و نیکوکار خواهد بود، و کسی که آن را میخواند و در آن لکنت میکند و برایش دشوار است، دو پاداش دارد» (بخاری و مسلم).
تفسیر – فهم قرآن
پیامبر ﷺ نخستین کسی بود که قرآن را توضیح داد قرآن 16:44 و پس از او یارانش. از این ریشه، دانش تفسیر، یعنی شرح و تبیین قرآن، رویید. از آثار بزرگ کلاسیک این‌هاست:
- تفسیر طبری (جامع البیان) که سخنان نخستین نسل‌ها را با دقت گرد آورده است؛
- تفسیر ابن کثیر که قرآن را بیش از همه با خود قرآن و با حدیث توضیح می‌دهد و امروز نیز بسیار خوانده می‌شود؛
- تفسیر قرطبی (الجامع لأحکام القرآن) که به‌ویژه در توضیحات فقهی و زبانی غنی است.
در پلتفرم ما می‌توانید برای هر آیه توضیحاتی بخوانید، همیشه همراه با ذکر منبع.
موضوعات اصلی
قرآن کتاب درسی‌ای با فصل‌های موضوع‌بندی‌شده نیست. موضوعاتش را به شکلی زنده در هم می‌بافد:
- یگانگی الله و نام‌های نیکوی او،
- نشانه‌های الله در آفرینش – آسمان‌ها، زمین، باران، گیاهان، و خود انسان،
- داستان‌های پیامبران، از آدم تا عیسی، به‌عنوان درس و مایهٔ دلگرمی،
- زندگی پس از مرگ، حسابرسی و رحمت،
- عبادت، اخلاق، خانواده، عدالت و همزیستی.
آداب رفتار با مصحف
مسلمانان با مصحف، یعنی نسخهٔ چاپی قرآن، با احترامی عمیق رفتار میکنند. بیشتر دانشمندان بر این باورند که تنها باید در حال طهارت (وضو) آن را لمس کرد و از جمله به قرآن 56:79 استناد میکنند. مصحف را در جایی پاکیزه و بلند می‌گذارند؛ تلاوت با پناه بردن به الله از شیطان آغاز می‌شود قرآن 16:98؛ و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، با دقت گوش فرا می‌دهند قرآن 7:204. کسی که وضو ندارد یا قرآن را روی گوشی میخواند، البته همچنان می‌تواند گوش دهد، بیندیشد و بیاموزد.
فضیلت خواندن و آموختن
پیامبر ﷺ فرمود: «بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و آن را آموزش دهد» (بخاری). و فرمود: «قرآن بخوانید، زیرا در روز قیامت به‌عنوان شفاعت‌کننده برای همراهانش می‌آید» (مسلم). «همراهان قرآن» کسانی‌اند که آن را به‌طور منظم می‌خوانند و بر اساس آن زندگی میکنند – اندیشه‌ای زیبا برای هر کسی که امروز با تنها یک آیه آغاز میکند.
قرآن در امارات
اینجا در امارات، قرآن جایگاهی استوار در زندگی روزمره و عمومی دارد. جایزهٔ بین‌المللی قرآن کریم دبی از سال ۱۹۹۷ برگزار می‌شود و هر سال قاریان جوانی از کشورهای بسیار را گرد هم می‌آورد. در همهٔ امارت‌ها مراکز حفظ قرآن وجود دارد که در آن‌ها کودکان و بزرگسالان، چه اماراتی و چه ساکنان، نزد استادان باتجربه می‌آموزند. در سال ۲۰۱۹ پارک قرآنی در الخوانیج دبی گشایش یافت؛ پارکی که گیاهان و داستان‌های قرآن را برای خانواده‌ها زنده میکند. و در مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی، بازدیدکنندگانی از سراسر جهان تلاوت قرآن را می‌شنوند.
چگونه با ما آغاز کنید
لازم نیست همه چیز را یک‌باره بیاموزید. با آنچه امروز مناسب است آغاز کنید:
- قرآن را باز کنید و آیه به آیه، همراه با ترجمه و تفسیر، گوش دهید. کلمه‌ای که تلاوت می‌شود، هم‌زمان برجسته می‌شود.
- سورههای کوتاه را با روش شمس حفظ کنید.
- تلفظ خود را در دورهٔ تجوید بهتر کنید.
- همهٔ ۱۱۴ سوره را گام به گام در آکادمی پیش ببرید.
- یا با برنامهٔ ۳۶۵ روزه هر روز بخش کوچکی بخوانید.
یک آیه در روز که با دل خوانده شود، ارزشمندتر از تصمیمی بزرگ است که هرگز آغاز نمی‌شود.
پرسش‌های متداول
قرآن را چه کسی نوشته است؟
قرآن برای مسلمانان کلام الله است که بهوسیلهٔ فرشته جبرئیل بر پیامبر، محمد ﷺ، نازل شد. پیامبر ﷺ آن را تلاوت کرد، کاتبانش آن را نوشتند و یارانش آن را حفظ کردند.
قرآن چند سوره و چند آیه دارد؟
۱۱۴ سوره و بر پایهٔ شمارش کوفی، که امروزه بیشتر نسخهها از آن پیروی میکنند، ۶۲۳۶ آیه.
آیا ترجمه نیز قرآن است؟
ترجمه معانی را منتقل میکند و کمک بزرگی است، اما خود قرآن متن عربی است. به همین دلیل ترجمهها را «ترجمهٔ معانی» مینامند.
حفص از عاصم چیست؟
رایجترین قرائت از میان قرائتهای پذیرفتهشدهٔ قرآن در سراسر جهان. بیشتر نسخههای چاپی و تلاوتهای پلتفرم ما از آن پیروی میکنند.
عربی نمیدانم – آیا باز هم میتوانم آغاز کنم؟
بله. گوش دهید، ترجمه را بخوانید و سورههای کوتاه را کمکم بیاموزید. پیامبر ﷺ حتی به کسی که با دشواری میخواند وعدهٔ دو پاداش داده است (بخاری و مسلم).
منابع
- قرآن 7:204، 12:2، 15:9، 16:44، 16:98، 17:9، 38:29، 54:17، 56:79، 73:4، 96:1–5
- صحیح بخاری و صحیح مسلم – روایت عایشه از آغاز وحی؛ حدیث قاری ماهر و کسی که در خواندن لکنت دارد
- صحیح بخاری – گردآوری قرآن در زمان ابوبکر و عثمان؛ «بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و آن را آموزش دهد»
- صحیح مسلم – «قرآن بخوانید، زیرا به‌عنوان شفاعت‌کننده می‌آید»
- طبری، جامع البیان؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم؛ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن
این صفحات نگاهی کلی ارائه می‌دهند. برای پرسش‌های دینی زندگی روزمرهٔ خود، لطفاً از یک عالم صلاحیت‌دار مذهب خود بپرسید.