سه شهر مقدس
پیامبر ﷺ فرمود: «بار سفر بسته نمی‌شود مگر به سوی سه مسجد: مسجدالحرام (در مکه)، این مسجد من (در مدینه) و مسجدالاقصی (در بیتالمقدس)» (بخاری، مسلم). این سه مکان قلب جهان اسلام‌اند.
مکه – خانهٔ الله
مکه در درّه‌ای بی‌آب و علف میان کوه‌ها قرار دارد. اینجا کعبه برپاست، خانهٔ ساده و مکعب‌شکلی که الله آن را نخستین خانه‌ای می‌نامد که «برای مردم نهاده شد، پربرکت و مایهٔ هدایت جهانیان» 3:96. قرآن حکایت می‌کند که چگونه پیامبر ابراهیم و پسرش اسماعیل پایه‌های آن را بالا بردند و دعا کردند: «پروردگارا، از ما بپذیر» 2:127.
ابراهیم همسرش هاجر و اسماعیل خردسال را با توکل بر الله در این درّه گذاشت و دعا کرد که دل‌های مردم به سوی آنان گرایش یابد 14:37. هاجر در جست‌وجوی آب میان دو تپهٔ صفا و مروه رفت و آمد کرد تا اینکه چشمهٔ زمزم جوشید. تا امروز زائران گام‌های او را دوباره می‌پیمایند و تا امروز از آن آب می‌نوشند.
پیرامون کعبه مسجدالحرام گسترده است. این مسجد مقصد حج است، زیارت بزرگی که هر مسلمانی در صورت توانایی باید یک بار در عمر به جا آورد 3:97، و نیز مقصد عمره، زیارت کوچک‌تر، که در تمام سال می‌توان آن را انجام داد. و مسلمانان در سراسر جهان در هر نماز رو به مکه می‌کنند: کعبه قبله است 2:144. هر جا نماز بخوانید، در لندن، دبی یا جاکارتا، رو به همان نقطه‌ای هستید که میلیون‌ها نفر دیگر.
مکه همچنین زادگاه پیامبر، محمد ﷺ، است و در کوهی نزدیک آن، در غار حرا، نخستین وحی را دریافت کرد. دربارهٔ زندگی او می‌توانید در فصل پیامبر ﷺ بیشتر بیاموزید.
مدینه – شهر نورانی
مدینه، که پیش‌تر یثرب نام داشت، پس از هجرت در سال ۶۲۲ پیامبر ﷺ و یارانش را پذیرا شد. مسلمانان آن را با محبت المدینة المنوّره، «شهر نورانی»، می‌نامند. نخستین جامعهٔ مسلمانان اینجا رشد کرد و بسیاری از سوره‌های قرآن اینجا نازل شد.
در مرکز آن مسجدالنبی برپاست که نخستین شکل آن را پیامبر ﷺ خود همراه با یارانش با خشت خام و تنه‌های نخل ساخت. او فرمود: «یک نماز در این مسجد من بهتر از هزار نماز در جاهای دیگر است، جز مسجدالحرام» (بخاری، مسلم). زیر گنبد سبز، آرامگاه پیامبر ﷺ قرار دارد و در کنار او دو یار نزدیکش، ابوبکر و عمر، رضی الله عنهما. میان خانه و منبر او روضه قرار دارد که دربارهٔ آن فرمود: «میان خانه‌ام و منبرم باغی از باغ‌های بهشت است» (بخاری، مسلم).
در حاشیهٔ شهر مسجد قبا قرار دارد، نخستین مسجدی که پیامبر ﷺ پس از ورودش بنیان نهاد. بسیاری از دانشمندان آیهٔ مسجدی را که «از نخستین روز بر پایهٔ تقوا بنا شده» 9:108 به آن مربوط می‌دانند. پیامبر ﷺ هر شنبه، پیاده یا سواره، به قبا می‌رفت و در آنجا نماز می‌خواند (بخاری، مسلم).
بیتالمقدس – قدس و مسجدالاقصی
سومین شهر مقدس قدس، بیتالمقدس، شهر پیامبران بسیار است. سورهٔ اسراء با سفر شبانه آغاز می‌شود: «پاک و منزه است آن که بنده‌اش را شبانه از مسجدالحرام به مسجدالاقصی، که پیرامونش را پربرکت ساختیم، برد» 17:1. پیامبر ﷺ از اینجا به آسمان‌ها بالا برده شد و بنا بر روایات، اینجا امامت نماز پیامبران را بر عهده داشت.
بیتالمقدس همچنین نخستین قبله بود: پس از هجرت، مسلمانان حدود شانزده یا هفده ماه رو به بیتالمقدس نماز خواندند تا اینکه جهت نماز به سوی کعبه تغییر کرد بخاری؛ مقایسه کنید با 2:144. بر حرم شریف، الحرم الشریف، مسجدالاقصی و قبة‌الصخره با گنبد زرینش برپاست؛ جاهایی برای نماز و برای یادآوری داستان مشترک پیامبران، از ابراهیم تا داوود و سلیمان و تا عیسی، علیهم السلام.
شهرهای تاریخ و دانش
هر جا اسلام ریشه دواند، مسجد ساخته شد و پیرامون مساجد، مدارس، کتابخانه‌ها و بازارها رشد کردند. برخی شهرها به چراغ‌های دانشی بدل شدند که نورشان هنوز می‌تابد.
دمشق
دمشق از کهن‌ترین شهرهای جهان است که پیوسته مسکونی بوده‌اند. در زمان امویان پایتخت قلمرویی شد که از اندلس تا آسیای میانه گسترده بود. گوهر آن مسجد اموی است که در زمان خلیفه ولید بن عبدالملک ساخته شد و به سبب کاشی‌کاری‌های موزاییکش مشهور است. بنا بر روایات، سر پیامبر یحیی (یحیای تعمیددهنده) در آن گرامی داشته می‌شود. صحیح مسلم روایت می‌کند که عیسی، علیه السلام، در آخرالزمان در کنار منارهٔ سفید شرق دمشق فرود خواهد آمد. نسل‌هایی از دانشمندان در مدارس این شهر تدریس کردند.
بغداد
بغداد را خلیفهٔ عباسی، منصور، به صورت شهری مدوّر در کنار دجله بنیان نهاد و پایتخت عباسیان شد. این شهر به سبب بیت‌الحکمه مشهور است، جایی که دانشمندان آثاری را از یونانی، فارسی و هندی به عربی ترجمه کردند و آن‌ها را گسترش دادند. ریاضی‌دان خوارزمی، که کتابش نام «جبر» را به این دانش داد، اینجا کار کرد. امامان بزرگی در بغداد تدریس کردند و در آن آرمیده‌اند، مانند ابوحنیفه و احمد بن حنبل، بنیان‌گذاران دو مذهب فقهی، و نیز عبدالقادر گیلانی.
قاهره
قاهره شهر هزار مناره است. قلب معنوی آن الازهر است که در سدهٔ دهم بنیان نهاده شد و از کهن‌ترین مراکز علمی جهان است که بی‌وقفه همچنان آموزش می‌دهد. دانشجویانی از سراسر جهان برای آموختن قرآن، حدیث، فقه و زبان عربی به اینجا می‌آیند. امام شافعی، بنیان‌گذار یکی از چهار مذهب بزرگ فقهی، نیز در قاهره آرمیده است. شیخ‌الازهر کنونی پیوندی نزدیک با گفت‌وگویی دارد که در ابوظبی جلوه یافت (دربارهٔ آن در ادامه بیشتر می‌گوییم).
استانبول
استانبول از سال ۱۴۵۳ یکی از شهرهای بزرگ جهان اسلام بوده است. افق آن را گنبدها و مناره‌های باریک شکل داده‌اند: مسجد سلیمانیه اثر معمار سنان و مسجد سلطان احمد که بسیاری آن را به سبب کاشی‌هایش مسجد آبی می‌نامند. به‌ویژه تأثیرگذار، آرامگاه صحابی ابوایوب انصاری در ایوب است: او بود که پس از هجرت، پیامبر ﷺ را در خانه‌اش در مدینه میزبانی کرد و در سنین بالا پای دیوارهای این شهر درگذشت.
قرطبه
در اندلس سده‌های میانه، قرطبه از درخشان‌ترین شهرهای اروپا بود، با کتابخانه‌ها، مساجد و حلقه‌های دانشمندان. مسجد جامع آن (مسکیتا)، که ساختش در زمان عبدالرحمان یکم آغاز شد، با جنگلی از طاق‌های دوگانهٔ سرخ و سفید، امروز میراث جهانی است و بازدیدکنندگانی از سراسر جهان آن را تحسین می‌کنند. دانشمندان بزرگی در قرطبه زاده شدند: فیلسوف و قاضی ابن رشد، دانشمند ابن حزم و امام قرطبی که تفسیرش بر قرآن هنوز خوانده می‌شود.
فاس
در فاس مراکش، زنی به نام فاطمه فِهریه در سدهٔ نهم قرویین را بنیان نهاد. قرویین از کهن‌ترین نهادهای آموزش عالی جهان به شمار می‌رود که هنوز پابرجاست. شهر قدیمی پرپیچ‌وخم فاس با محله‌های پیشه‌ورانش گواهی زنده بر فرهنگ شهری اسلامی است.
قیروان
قیروان در تونس را فرمانده عقبة بن نافع بنیان نهاد و از کهن‌ترین شهرهای اسلامی شمال آفریقاست. مسجد جامع آن با منارهٔ باشکوهش، سده‌ها مرکز مذهب مالکی بود. امام سحنون اینجا کار کرد که کتاب المدوّنهاش از متون بنیادین این مذهب است.
بخارا و سمرقند
در جادهٔ ابریشم، در آسیای میانه، دو شهر قرار دارند که گویی از افسانه‌ها آمده‌اند. در بخارا امام محمد بن اسماعیل بخاری زاده شد، گردآورندهٔ صحیح بخاری، معتبرترین مجموعهٔ حدیث. او در نزدیکی سمرقند آرمیده است، شهری که میدان ریگستانش با سه مدرسه از زیباترین مجموعه‌های معماری اسلامی است. پزشک و دانشمند، ابن سینا، نیز از ناحیهٔ بخارا برخاست.
نجف، کربلا و مشهد
برخی شهرها برای مسلمانان شیعه به‌ویژه عزیزند و بسیاری از اهل سنت نیز با احترام از آن‌ها دیدن می‌کنند، زیرا یاد خاندان پیامبر ﷺ را زنده نگه می‌دارند:
- نجف در عراق، با حرم علی بن ابی‌طالب، پسرعمو و داماد پیامبر ﷺ و چهارمین خلیفه، سده‌هاست که با حوزه‌های علمیهٔ دیرینه‌اش مرکز دانش نیز بوده است.
- کربلا در عراق یاد حسین بن علی، نوهٔ پیامبر ﷺ، را زنده نگه می‌دارد که در سال ۶۱ هجری در آنجا به شهادت رسید. حرم او را میلیون‌ها زائر زیارت می‌کنند.
- مشهد در ایران پیرامون حرم علی بن موسی الرضا، از نوادگان پیامبر ﷺ، رشد کرد و از پربازدیدترین زیارتگاه‌های منطقه است.
محبت به خاندان پیامبر ﷺ همهٔ مسلمانان را یکپارچه می‌کند؛ این نخستین پیامی است که این مکان‌ها به ما می‌گویند.
امارات: مکان‌های ایمان، دانش و مدارا
سفر ما در خانه به پایان می‌رسد. امارات متحدهٔ عربی کشوری جوان است، اما ریشه در ایمان و در مهمان‌نوازی صحرا دارد. پدر بنیان‌گذار، شیخ زاید بن سلطان آل نهیان، رحمه الله، به این کشور منشی بخشید: بخشندگی، احترام و گشادگی در برابر همهٔ انسان‌ها.
ابوظبی
مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی، با گنبدهای سفید، ستون‌های گل‌نقش و حوض‌های آینه‌گونش، از زیباترین مساجد جهان است. این مسجد به روی بازدیدکنندگان از همهٔ ادیان باز است و خود شیخ زاید در حیاط آن آرمیده است. برای بسیاری از مهمانان، این نخستین دیدارشان با یک مسجد است – و با آرامشی که نماز به همراه دارد.
در سال ۲۰۱۹ شیخ‌الازهر، شیخ احمد الطیب، و پاپ فرانسیس سند برادری انسانی را در ابوظبی امضا کردند. از این روح، خانهٔ خانوادهٔ ابراهیمی در جزیرهٔ سعدیات پدید آمد که در سال ۲۰۲۳ گشایش یافت: یک مسجد، یک کلیسا و یک کنیسه در کنار هم در یک مکان مشترک. این خانه این آیه را به یاد می‌آورد: «ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید» 49:13.
دبی
در دبی، جایی که پلتفرم ما ساخته می‌شود، مسجد جمیرا نماد درِ گشوده است. مرکز شیخ محمد برای تفاهم فرهنگی با شعار «درهای باز. ذهن‌های باز.» بازدیدکنندگان را دعوت می‌کند تا با مسجد آشنا شوند، پرسش بپرسند و همراه با قهوهٔ عربی و خرما گفت‌وگو کنند: مهمان‌نوازی آن‌گونه که ما اینجا می‌فهمیم.
از سال ۱۹۹۷ جایزهٔ بین‌المللی قرآن کریم دبی جوانانی از سراسر جهان را که قرآن را حفظ کرده‌اند، گرامی می‌دارد. و در پارک قرآنی در الخوانیج، که در سال ۲۰۱۹ گشایش یافت، می‌توانید در باغ‌هایی از گیاهانی که در قرآن از آن‌ها یاد شده، مانند نخل خرما، زیتون، انجیر و انار، قدم بزنید و شگفتی‌هایی را که قرآن از آن‌ها سخن می‌گوید به شیوه‌ای تازه کشف کنید.
آنچه این شهرها را به هم پیوند می‌دهد
این شهرها هر قدر هم که با هم متفاوت باشند، همه یک داستان را روایت می‌کنند:
- ایمان مکان‌هایی از آرامش می‌آفریند که در آن‌ها مردم در برابر الله برابرند.
- دانش همواره بخشی از ایمان بوده است؛ نخستین کلمهٔ وحی «بخوان!» بود 96:1.
- مهمان‌نوازی و همبستگی این شهرها را بزرگ کرد، از برادری مدینه تا همزیستی در امارات.
اگر دوست دارید آیات مربوط به این مکان‌ها را خودتان بشنوید، با سورهٔ اسراء یا سورهٔ آل عمران آغاز کنید. و اگر روزی فرصت دیدار از یکی از این شهرها را یافتید، با دلی گشوده، چون یک مهمان، به آنجا بروید.
پرسش‌های متداول
کدام سه شهر در اسلام مقدساند؟
مکه با مسجدالحرام و کعبه، مدینه با مسجدالنبی، و بیتالمقدس (قدس) با مسجدالاقصی. پیامبر ﷺ این سه مسجد را تنها مقصدهایی نامید که شایستهٔ بار سفر بستناند (بخاری، مسلم).
چرا مسلمانان رو به مکه نماز می‌خوانند؟
الله کعبه را در مکه جهت نماز (قبله) قرار داد (2:144). بنابراین مسلمانان در سراسر جهان هنگام نماز رو به یک نقطه می‌کنند.
آیا بیتالمقدس زمانی قبله بوده است؟
بله. پس از هجرت، مسلمانان حدود شانزده یا هفده ماه رو به بیتالمقدس نماز خواندند، پیش از آنکه قبله به سوی کعبه تغییر کند (بخاری).
کهن‌ترین نهاد علمی پابرجا در جهان اسلام کدام است؟
قرویین در فاس که در سدهٔ نهم به دست فاطمه فهریه بنیان نهاده شد، از کهن‌ترین نهادهای جهان به شمار می‌رود. الازهر در قاهره نیز از سدهٔ دهم بی‌وقفه آموزش می‌دهد.
آیا غیرمسلمانان می‌توانند از مسجد بزرگ شیخ زاید دیدن کنند؟
بله. این مسجد در ابوظبی به روی بازدیدکنندگان از همهٔ ادیان باز است؛ پوشش آراسته و پوشیده انتظار می‌رود. در دبی، مسجد جمیرا با تورهای راهنمادار پذیرای بازدیدکنندگان است.
منابع
- قرآن 2:127، 2:144، 3:96، 3:97، 9:108، 14:37، 17:1، 49:13، 96:1
- صحیح بخاری (حدیث سه مسجد، نماز در مسجدالنبی، روضه، قبا، نخستین قبله)
- صحیح مسلم (حدیث سه مسجد، نماز در مسجدالنبی، روضه، قبا، منارهٔ سفید دمشق)
- سند برادری انسانی، ابوظبی ۲۰۱۹
این صفحات نگاهی کلی ارائه می‌دهند. برای پرسش‌های دینی زندگی روزمرهٔ خود، لطفاً از یک عالم صلاحیت‌دار مذهب خود بپرسید.