İslam'ın En Önemli Şehirleri

1Üç kutsal şehir

Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Ancak üç mescide yolculuk için yola çıkılır: Mescid-i Haram (Mekke'de), benim şu mescidim (Medine'de) ve Mescid-i Aksâ (Kudüs'te)" (Buhârî, Müslim). Bu üç yer, Müslüman dünyasının kalbidir.

Mekke – Allah'ın Evi

Mekke, dağlar arasında çorak bir vadide yer alır. Burada, Allah'ın "insanlar için kurulan, mübarek ve âlemlere hidayet olan" ilk ev olarak nitelediği sade, küp şeklindeki ev, Kâbe bulunur 3:96. Kur'an, Peygamber İbrahim'in ve oğlu İsmail'in onun temellerini nasıl yükselttiklerini ve şöyle dua ettiklerini anlatır: "Rabbimiz, bunu bizden kabul et" 2:127.

İbrahim, Allah'a tevekkül ederek eşi Hâcer'i ve küçük İsmail'i bu vadide bıraktı ve insanların kalplerinin onlara meyletmesi için dua etti 14:37. Hâcer su aramak için Safâ ve Merve tepeleri arasında koşup durdu; sonunda Zemzem suyu fışkırdı. Bugün hâlâ hacılar onun adımlarını takip eder ve bugün hâlâ o sudan içerler.

Kâbe'nin etrafında Kutsal Mescit, Mescid-i Haram uzanır. Burası, gücü yeten her Müslümanın ömründe bir kez yapması gereken büyük ziyaret olan haccın 3:97 ve yıl boyunca yapılabilen küçük ziyaret olan umrenin hedefidir. Dünyanın her yerindeki Müslümanlar her namazda Mekke'ye yönelir: Kâbe kıbledir 2:144. Nerede namaz kılarsan kıl – Londra'da, Dubai'de ya da Cakarta'da – milyonlarca insanla aynı noktaya dönmüş olursun.

Mekke aynı zamanda Peygamber Muhammed ﷺ'in doğduğu yerdir; yakındaki bir dağda, Hira mağarasında ilk vahyi almıştır. Onun hayatı hakkında daha fazlasını Peygamber ﷺ bölümünde öğrenebilirsin.

Medine – nurlu şehir

Eski adı Yesrib olan Medine, 622'deki hicretten sonra Peygamber ﷺ'i ve sahabelerini bağrına bastı. Müslümanlar ona sevgiyle el-Medînetü'l-Münevvere, yani "nurlu şehir" der. Burada ilk Müslüman toplum büyüdü ve Kur'an'ın birçok suresi burada indi.

Merkezinde, ilk hâlini Peygamber ﷺ'in sahabeleriyle birlikte kerpiç ve hurma kütüklerinden bizzat inşa ettiği Peygamber Mescidi, Mescid-i Nebevî bulunur. Şöyle buyurmuştur: "Benim şu mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Haram hariç, başka yerlerde kılınan bin namazdan daha hayırlıdır" (Buhârî, Müslim). Yeşil kubbenin altında Peygamber ﷺ'in kabri, yanında da en yakın iki sahabesi Ebû Bekir ve Ömer – Allah onlardan razı olsun – yatar. Evi ile minberi arasında Ravza bulunur; onun hakkında şöyle buyurmuştur: "Evimle minberimin arası cennet bahçelerinden bir bahçedir" (Buhârî, Müslim).

Şehrin kenarında, Peygamber ﷺ'in gelişinden sonra kurduğu ilk mescit olan Kuba Mescidi yer alır. Pek çok âlim, "ilk günden takva üzerine kurulan" mescit hakkındaki ayeti 9:108 bununla ilişkilendirir. Peygamber ﷺ her cumartesi yürüyerek ya da binekle Kuba'yı ziyaret eder ve orada namaz kılardı (Buhârî, Müslim).

Kudüs – el-Kuds ve Mescid-i Aksâ

Üçüncü kutsal şehir, pek çok peygamberin şehri olan el-Kuds, yani Kudüs'tür. İsrâ Suresi gece yolculuğuyla başlar: "Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah'ın şanı yücedir" 17:1. Peygamber ﷺ buradan göklere yükseltildi ve rivayetlere göre burada peygamberlere namazda imamlık yaptı.

Kudüs aynı zamanda ilk kıbleydi: Hicretten sonra Müslümanlar, kıble Kâbe'ye çevrilene kadar yaklaşık on altı ya da on yedi ay boyunca Kudüs'e doğru namaz kıldı Buhârî; krş. 2:144. Asil Harem, yani el-Haremü'ş-Şerîf üzerinde Mescid-i Aksâ ve altın kubbesiyle Kubbetü's-Sahra yer alır; bunlar namaz mekânları ve İbrahim'den Dâvûd ile Süleyman'a, İsa'ya kadar – hepsine selam olsun – peygamberlerin ortak hikâyesini hatırlama yerleridir.

2Tarih ve ilim şehirleri

İslam'ın kök saldığı her yerde camiler inşa edildi ve camilerin etrafında okullar, kütüphaneler ve çarşılar büyüdü. Bazı şehirler, ışığı bugün hâlâ parlayan ilim fenerleri hâline geldi.

Şam

Şam, dünyada kesintisiz olarak iskân edilen en eski şehirler arasındadır. Emevîler döneminde Endülüs'ten Orta Asya'ya uzanan bir devletin başkenti oldu. Onun mücevheri, halife Velîd bin Abdülmelik döneminde inşa edilen ve mozaikleriyle ünlü Emevî Camii'dir. Rivayete göre içinde Peygamber Yahya'nın (Vaftizci Yahya) başı hürmetle muhafaza edilir. Sahîh-i Müslim, İsa'nın – ona selam olsun – âhir zamanda Şam'ın doğusundaki beyaz minarenin yanına ineceğini bildirir. Bu şehrin okullarında nesiller boyu âlimler ders verdi.

Bağdat

Bağdat, Abbâsî halifesi Mansûr tarafından Dicle kıyısında yuvarlak bir şehir olarak kuruldu ve Abbâsîlerin başkenti oldu. Âlimlerin Yunanca, Farsça ve Hintçe eserleri Arapçaya çevirip geliştirdiği Beytü'l-Hikme (Hikmet Evi) ile ünlüdür. Kitabı cebire adını veren matematikçi Hârizmî burada çalıştı. Bağdat'ta büyük imamlar ders verdi ve burada yatmaktadır: iki fıkıh mezhebinin kurucuları Ebû Hanîfe ve Ahmed bin Hanbel ile Abdülkâdir Geylânî gibi.

Kahire

Kahire, bin minareli şehirdir. Manevi kalbi, 10. yüzyılda kurulan ve dünyada kesintisiz eğitim vermeye devam eden en eski ilim yerlerinden biri olan el-Ezher'dir. Dünyanın her yerinden öğrenciler Kur'an, hadis, fıkıh ve Arapça okumak için buraya gelir. Dört büyük fıkıh mezhebinden birinin kurucusu İmam Şâfiî de Kahire'de yatmaktadır. El-Ezher'in bugünkü Şeyhü'l-Ezher'i, Abu Dabi'de ifadesini bulan diyalogla yakından bağlantılıdır (bununla ilgili daha fazlası aşağıda).

İstanbul

İstanbul 1453'ten beri Müslüman dünyasının büyük şehirlerinden biridir. Silüeti kubbeler ve ince minarelerle şekillenir: Mimar Sinan'ın Süleymaniye Camii ve çinileri nedeniyle pek çok kişinin Mavi Cami dediği Sultan Ahmed Camii. Özellikle etkileyici olan, Eyüp'teki sahabe Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin türbesidir: Hicretten sonra Medine'de Peygamber ﷺ'i evinde misafir eden odur ve şehrin surları önünde ileri bir yaşta vefat etmiştir.

Kurtuba

Orta Çağ Endülüs'ünde Kurtuba (Córdoba), kütüphaneleri, camileri ve âlim halkalarıyla Avrupa'nın en parlak şehirlerinden biriydi. I. Abdurrahman döneminde yapımına başlanan, kırmızı-beyaz çift kemerlerden oluşan ormanıyla Mezquita (Kurtuba Camii) bugün dünyanın her yerinden ziyaretçilerin hayran kaldığı bir Dünya Mirası alanıdır. Kurtuba'da büyük âlimler doğdu: filozof ve kadı İbn Rüşd, âlim İbn Hazm ve Kur'an tefsiri bugün hâlâ okunan İmam Kurtubî.

Fas

Fas'ın (Fes) şehrinde bir kadın, Fâtıma el-Fihriyye, 9. yüzyılda Karaviyyîn'i kurdu. Burası, dünyada hâlâ var olan en eski yükseköğretim kurumlarından biri kabul edilir. Zanaat mahalleleriyle Fes'in dolambaçlı eski şehri, İslam şehir kültürünün yaşayan bir tanığıdır.

Kayrevan

Tunus'taki Kayrevan, komutan Ukbe bin Nâfi' tarafından kuruldu ve Kuzey Afrika'nın en eski İslam şehirlerinden biridir. Görkemli minaresiyle Ulu Camii, yüzyıllar boyunca Mâlikî fıkıh mezhebinin bir merkezi oldu. Burada, el-Müdevvene adlı eseri bu mezhebin temel metinlerinden biri olan İmam Sahnûn çalıştı.

Buhara ve Semerkant

Orta Asya'da İpek Yolu üzerinde masaldan çıkmış gibi görünen iki şehir vardır. Buhara'da, en güvenilir hadis derlemesi olan Sahîh-i Buhârî'nin derleyicisi İmam Muhammed bin İsmâil el-Buhârî doğdu. O, üç medreseli Registan meydanı İslam mimarisinin en güzel topluluklarından biri olan Semerkant'ın yakınında yatmaktadır. Hekim ve âlim İbn Sînâ da Buhara bölgesindendi.

Necef, Kerbela ve Meşhed

Bazı şehirler Şii Müslümanlar için özellikle kıymetlidir ve pek çok Sünni de onları saygıyla ziyaret eder; çünkü bu şehirler Peygamber ﷺ'in ailesinin hatırasını yaşatır:

• Irak'taki Necef, Peygamber ﷺ'in amcaoğlu ve damadı, dördüncü halife Ali bin Ebî Tâlib'in türbesiyle, yüzyıllardır köklü medreseleriyle aynı zamanda bir ilim yeridir.
• Irak'taki Kerbela, Peygamber ﷺ'in torunu olan ve hicri 61 yılında orada şehit düşen Hüseyin bin Ali'nin hatırasını korur. Türbesi milyonlarca ziyaretçi tarafından ziyaret edilir.
• İran'daki Meşhed, Peygamber ﷺ'in soyundan gelen Ali er-Rızâ'nın türbesi etrafında büyüdü ve bölgenin en çok ziyaret edilen ziyaret yerlerinden biridir.

Peygamber ﷺ'in ailesine duyulan sevgi bütün Müslümanları birleştirir; bu yerlerin bize söylediği ilk şey budur.

3Emirlikler: inanç, ilim ve hoşgörü mekânları

Yolculuğumuz evimizde sona eriyor. Birleşik Arap Emirlikleri genç bir ülkedir, ama inanca ve çölün misafirperverliğine kök salmıştır. Kurucu Baba Şeyh Zayed bin Sultan Al Nahyan – Allah ona rahmet etsin – ülkeye bir duruş kazandırdı: bütün insanlara karşı cömertlik, saygı ve açıklık.

Abu Dabi

Abu Dabi'deki Şeyh Zayed Büyük Camii, beyaz kubbeleri, çiçek desenli sütunları ve yansıma havuzlarıyla dünyanın en güzel camilerinden biridir. Her inançtan ziyaretçiye açıktır ve Şeyh Zayed'in kendisi de avlusunda yatmaktadır. Pek çok misafir için bu, bir camiyle – ve namazın getirdiği huzurla – ilk karşılaşmalarıdır.

2019'da Şeyhü'l-Ezher Şeyh Ahmed et-Tayyib ve Papa Francis, Abu Dabi'de İnsan Kardeşliği Belgesi'ni imzaladı. Bu ruhtan, 2023'te açılan Saadiyat Adası'ndaki Abrahamic Family House (İbrahimî Aile Evi) doğdu: ortak bir alanda yan yana bir cami, bir kilise ve bir sinagog. Bu, şu ayeti hatırlatır: "Ey insanlar! Sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve birbirinizi tanıyasınız diye sizi halklar ve kabileler kıldık" 49:13.

Dubai

Platformumuzun yapıldığı Dubai'de Jumeirah Camii açık kapının sembolüdür. "Open Doors. Open Minds." (Açık Kapılar. Açık Zihinler.) sloganıyla Sheikh Mohammed Centre for Cultural Understanding (Şeyh Muhammed Kültürel Anlayış Merkezi), ziyaretçileri camiyi tanımaya, soru sormaya ve Arap kahvesi ve hurma eşliğinde sohbet etmeye davet eder: burada anladığımız şekliyle misafirperverlik.

1997'den beri Dubai Uluslararası Kur'an-ı Kerim Ödülü, dünyanın dört bir yanından Kur'an'ı ezberlemiş gençleri onurlandırır. 2019'da açılan Al Khawaneej'deki Quranic Park'ta (Kur'an Parkı) ise hurma, zeytin, incir ve nar gibi Kur'an'da geçen bitkilerin bahçelerinde dolaşabilir ve Kur'an'ın sözünü ettiği harikaları yeni bir şekilde keşfedebilirsin.

4Bu şehirleri birleştiren şey

Ne kadar farklı olsalar da bu şehirlerin hepsi aynı hikâyeyi anlatır:

• İman, insanların Allah'ın huzurunda eşit durduğu barış mekânları yaratır.
• İlim her zaman imanın bir parçası olmuştur; vahyin ilk kelimesi "Oku!" idi 96:1.
• Misafirperverlik ve birliktelik, Medine'deki kardeşlikten Emirlikler'deki bir arada yaşamaya kadar bu şehirleri büyük yaptı.

Bu yerler hakkındaki ayetleri kendin dinlemek istersen İsrâ Suresi ya da Âl-i İmrân Suresi ile başla. Ve bir gün bu şehirlerden birini ziyaret etme fırsatın olursa, oraya açık bir kalple, bir misafir olarak git.